Τα χωριά της δημ. ενότητας Πολιχνίτου

Βασιλικά

Το χωριό Βασιλικά είναι ημιορεινό χωριό και χωροταξικά βρίσκετε προς το κέντρο και νότια του νησιού κοντά στον κόλπο Καλλονής, 38 περίπου χιλιόμετρα από την Μυτιλήνη. Είναι το πρώτο χωριό που συναντούμε πηγαίνοντας από την Μυτιλήνη προς τον Πολιχνίτο.
Η διαδρομή από την Μυτιλήνη προς το χωριό είναι μαγευτική μέσα σε ένα δάσος από υψηλά πεύκα, ελιές πλατάνια και άλλα δένδρα. Το χωριό διαθέτει ένα αρκετά μεγάλο κάμπο που ποτίζεται με τρεχούμενο νερό. Στην παραλία του κάμπου βρίσκεται και το παρεκκλήσιο του Αγίου Παύλου που πιστεύεται, ότι εκεί πρωτοβγήκε ο Απόστολος των Εθνών, για να κηρύξει στους Λέσβιους, τον λόγο του Θεού. Στον κάμπο και πλησίον της παραλίας δημιουργήθηκε τα τελευταία χρόνια ένας οικισμός με εξοχικές παραθεριστικές κατοικίες και λειτουργούν όλο τον χρόνο δύο γραφικά ψαροταβερνάκια που διαθέτουν πάντα φρέσκο ψάρι.
Κοντά στο χωριό Βασιλικά και πλησίον της περιοχής Αχλαδερή βρίσκεται βυθισμένη στον κόλπο της Καλλονής η αρχαία Πύρρα. Η Πύρρα καταποντίστηκε, ως λέγεται από σεισμό κατά το έτος 231 π.X. Στον βυθό της θάλασσας φαίνονται λιμενικά έργα, ίχνη ναού κ.α. που ελκύουν την περιέργεια αλλά και το ενδιαφέρον των αρχαιολόγων.

_vasilika1

ΠΡΩΤΗ ΟΙΚΗΣΗ – ΙΣΤΟΡΙΑ
Κατά την παράδοση το χωριό Βασιλικά κτίσθηκε όταν εξορίστηκε εις την περιοχή η Αυτοκράτειρα Ειρήνη η Αθηναία, συγκεντρωθέντων των πέριξ οικισμών, «Μαλαμάνδρια», «Άγιος Βασίλειος» (Χαλατσίδια), «Άγιος Κήρυξ» (Κατάπυργος), στο σημείο όπου σήμερα είναι το χωριό. Το πυρήνα του πρώτου οικισμού αποτέλεσε ένας οικογενειάρχης ο οποίος παρέμεινε μετά την λήξη της εξορίας της Ειρήνης της Αθηναίας, αφού συνδέθηκε με τον τόπο στενά και έμεινε μόνιμα σε αυτόν. Οι πρώτοι κάτοικοι του Αγίου Κύρκου προερχόντουσαν από την αρχαία Πύρρα. Τον οικισμό τούτον λέγεται ότι επισκέφθηκε και ο Απόστολος Παύλος. Το χωριό Βασιλικά καταλήφθηκε από τους Τούρκους το έτος 1463. Περί το έτος 1780 εμφανίστηκαν και παρέμειναν μέσα στο δάσος οικογένειες
ονομαζόμενες «Γιουρούκηδες». Αυτοί ασχολούντο με την υλοτόμηση του δάσους χωρίς να έχουν καμία κοινωνική η πνευματική επαφή με Έλληνες η Τούρκους και πουλούσαν μόνο τα δασικά ή ξυλοτεχνικά προϊόντα τους προς τους τελευταίους. Οι 45 οικογένειες των Τούρκων που υπήρχαν στο χωριό το εγκατέλειψαν το 1913 ένα χρόνο μετά την απελευθέρωση της Λέσβου το 1912. Κατά το έτος 1914 έφθασαν στο χωριό πρόσφυγες από τον Πόντο, που αναχώρησαν κατά το έτος 1918-1919. Μετά την μικρασιατική καταστροφή του 1922 εγκαταστάθηκαν στο χωριό περίπου 30 οικογένειες προσφύγων στα σπίτια που εγκατέλειψαν οι Τούρκοι με την αποχώρησή τους.

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ
Ο οικογενειάρχης που εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά στο χωριό και που είχε σχέση με την ‘Βασίλισσα’ δηλαδή ανθρώπου της Αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθηναίας, ενός «Βασιλικού» το χωριό πήρε το όνομα «Βασιλικώτης» και το όνομα αυτό διατηρήθηκε μέχρι το 1890 όπως αποδεικνύεται από συμφωνητικά και προσύμφωνα. Σιγά – σιγά με τον καιρό ονομάστηκε «Βασιλικά». Από τους σωζόμενους κώδικες της Μητρόπολης Μυτιλήνης υπήρχε κατάλογος των χωριών της Λέσβου από το 1565 αναφέρεται και το χωριό Βασιλικιώτης ή Βασιλικά άρα το χωριό υπήρχε και στα Βυζαντινά χρόνια. Το επίσημο όνομα του χωριού μας είναι κοινότητα Βασιλικών Β.C 22-5-1918 Φ.Ε.Κ 116/1918 έδρα Βασιλικά, οι συνοικισμοί που αποτελούσαν την τωρινή κοινότητα ήταν τα Βασιλικά και η Αχλαδερή. Η κοινότητα υπήχθη στην επαρχία Μυτιλήνης από την επαρχία Πλωμαρίου με το Β.C. 31-12-1948 Φ.Ε.Κ Α 334/1948.
Η κοινότητα Βασιλικών εντάχθηκε στον Δήμο Πολιχνίτου με το σχέδιο «Καποδίστριας» το έτος 1998 (Φ.Ε.Κ 2442 Α’ 4-12-1997).

_vasilika2

ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ

Τα πανηγύρια τότε(1) είχαν το πραγματικό τους νόημα(2). Ο κόσμος τα περίμενε πώς και πώς, να ξεκουραστεί, να καλοπεράσει, να διασκεδάσει. Η καθημερινή σκληρή δουλειά, το μεροκάματο, ο αγώνας επιβίωσης, δεν άφηναν κανένα περιθώριο ανάπαυσης. Το πανηγύρι ήταν μια όαση μέσα στην ατέλειωτη έρημο του καθημερινού μόχθου. Η συμμετοχή του κόσμου ήταν καθολική, δεν έλειπε κανένας. Ακόμα και άνθρωποι, που όλο τον καιρό τους τον περνούσαν δουλεύοντας στην εξοχή, βοσκοί, υλοτόμοι, ρετσινάδες, ξωμάχοι κάθε λογής, τη μέρα του πανηγυριού κατέβαιναν στο χωριό, φόραγαν τα καλά τους και πήγαιναν στην εκκλησιά, ν’ ανάψουν το κεράκι τους, να κάνουν τον σταυρό τους και να λειτουργηθούν. Οι γυναίκες βρίσκανε την ευκαιρία να στολιστούν, να φορέσουν τα γιορτινά τους, να επιδειχτούν και να καμαρώσουν.

Οι άντρες, που είχαν όλο το βάρος της συντήρησης της οικογένειας, ήταν απόλυτα δικαιολογημένοι και κανένας δεν τους παρεξηγούσε, αν έπιναν κανένα ποτήρι παραπάνω κι έριχναν καμιά βόλτα στη μουσική. Τα παιδιά οργίαζαν στους δρόμους και στην πλατεία του χωριού και ήταν αδύνατο να βρεθεί άνθρωπος να τα συμμαζέψει. Πανηγύριζαν με τον δικό τους αυθόρμητο τρόπο, παίζοντας, καβγαδίζοντας, φιλιώνοντας. Το πανηγύρι άρχιζε από την παραμονή της γιορτής. Οι δρόμοι του χωριού τόσο μπροστά στην εκκλησιά, όσο και στην Πάνω και στην Κάτω Αγορά, γέμιζαν από μικροπωλητές κάθε λογής, που έστηναν τους πάγκους τους με τις λάμπες της ασετιλίνης και πουλούσαν τις κάθε λογής πραμάτειες τους: Εικόνες αγίων, φυλαχτά, κομποσκοίνια, οικιακά σκεύη, υφάσματα, στολίδια, αρώματα, γιατροσόφια, παιχνίδια για τα παιδιά και ό, τι άλλο μπορούσε να βάλει ο νους του ανθρώπου. 
Απαραίτητος βέβαια και πρώτος από οτιδήποτε άλλο ήταν ο πανηγυριώτικος χαλβάς, πτάρια μικρά και μεγάλα με ζαχαροκούκια, που τον αγόραζαν τα παλικάρια για τις γιαβουκλούδες τους, οι νύφες για τις πεθερές τους και οι μανάδες για τα παιδιά τους.
Οι μικροπωλητές χαλούσαν τον κόσμο με τις φωνές τους:
- Λάτη, βρε μουρέλια! Αγιασιώτ’κου χαλβαδέλ’!
- Μέλ’ γλειφιτζουρέλια! Πειτναρέλια τσι γατέλια !
- Τ’ς γριγιάς του μαλλί! Ένα σκαμάτς του ξ’λαρέλ’!
- Φλουγέρης τσι παγιαυλέλια! Κλαίτη, βρε μουρέλια, να σας πάριν οι μάννης σας!

Σε άλλους μπάγκους έβλεπες τα τυχερά παιχνίδια, τις ρουλέτες με τις μπίλιες και τα μαύρα – κόκκινα, τους κρίκους, τη σκοποβολή, το «εδώ παπάς εκεί παπάς» και τόσα άλλα, όπου οι αθώοι και απονήρευτοι χωρικοί νόμιζαν πως θα μπορούσαν να κερδίσουν τους ξεσκολισμένους παπατζήδες των πανηγυριών. Το κάθε καφενείο είχε τη μουσική του. Στην Κάτω Αγορά τα καφενεία του Βατίστα, του Πατσά, του Σοφού. Και στην Πάνω Αγορά του Μωρού (Χατζημανωλάκη), του Ταλιάνη (Τσολιά), του Τέρπανδρου, του Τουλούμη, του Καλού. Σε απόσταση δυο μέτρων το ένα από τα άλλο, συναγωνίζονταν, ωστόσο, σε ποιο η μουσική θα παίξει καλύτερα, ποιο θα έχει και ντιζέζ, σε ποιο η μουσική θα είναι δωρεάν, σε ποιο όχι… Έπρεπε να καπαρώσεις τραπέζι από νωρίς, να πάρεις σειρά για τον χορό, αν ήθελες να χορέψεις, για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις και γίνουν καβγάδες και τσακωμοί πάνω στο γλέντι.
Οι νοικοκυρές είχαν από νωρίς ετοιμάσει μεζέδες και φαγητά, που θα φέρνανε στην παρέα. Η κάθε νοικοκυρά έπρεπε να κουβαλήσει ταψιά και δίσκους γεμάτους με ότι καλύτερο είχε φτιάξει: 
Ψητά στον φούρνο, λαδοτύρια, τυρόπιτες, κεφτέδες, κόκκινα αβγά, φρεσκοψημένα ψωμιά… και του πουλιού του γάλα. 
Τα καφενεία τότε δεν πρόσφεραν μεζέδες και ήταν ζήτημα αξιοπρέπειας για την κάθε νοικοκυρά να μην υστερήσει από την άλλη σ’ αυτά που είχε ετοιμάσει. Και βέβαια στα μεγάλα πανηγύρια, όπως και στους γάμους των πλουσίων, δεν έλειπε το παραδοσιακό κισκέτς, που ετοίμαζαν και πλουσιοπάροχα μοίραζαν στους πανηγυριώτες όσοι το είχαν τάμα ή ήθελαν να ακουστεί το όνομά τους. Αξέχαστα, ανεπανάληπτα , τα πανηγύρια εκείνου του καιρού στο χωριό μου…
 
Σημειώσεις:
1. τότε: ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα.
2. πανηγύρι: Γιορτή για να τιμηθεί η μνήμη κάποιου αγίου (π.χ. ο Άγιος Γεώργιος) ή κάποιο θρησκευτικό γεγονός (π.χ. η γέννηση της Θεοτόκου). Η γιορτή, στην οποία συμμετείχαν οι κάτοικοι της περιοχής, περιλάμβανε διάφορες γιορταστικές εκδηλώσεις, όπως λιτανεία, ιπποδρομίες, υπαίθρια αγορά (παζάρι), διασκέδαση με λαϊκούς χορούς και τραγούδια κτλ.


Στ’ς 8 τ’ Σταυρού.
8 Σεπτεμβρίου, η γέννηση της Υπεραγίας Θεοτόκου. Γιορτάζει η εκκλησία του χωριού. Ακόμα κι ο Δεσπότης έρχεται από τη Χώρα να ευλογήσει τους πιστούς κι αυτοί σπεύδουν ευλαβικά να του φιλήσουν το χέρι και να πάρουν την ευλογία του. Αποβραδίς Μέγας Εσπερινός και το πρωί πανηγυρική Λειτουργία. Το μεγαλύτερο πανηγύρι της χρονιάς.

Οι χωριανοί το περιμένουν περισσότερο κι απ’ τη Λαμπρή.
Από την παραμονή συρρέουν σ’ αυτό πανηγυριώτες απ’ όλα τα γύρω χωριά: Από το Λισβόρι, τον Πολιχνίτο, τη Βρίσα, ακόμα και από τη μακρινή Αγιάσο. Ξέρουν πως οι Βασιλικιώτες κάνουν σπουδαίο πανηγύρι και έρχονται όχι μονάχα για να προσκυνήσουν τη χάρη της Παναγίας, αλλά και για να διασκεδάσουν, να φάνε, να πιούνε και να χορέψουνε. Από νωρίς το απόγευμα οι καφετζήδες έχουν αραδιάσει τα τραπέζια. Οι θέσεις είναι από το πρωί καπαρωμένες, τα καραφάκια το ούζο πάνω στα τραπέζια και οι γυρτές καρέκλες το μαρτυρούν. Οι μουσικοί στη θέση τους δοκιμάζουν τα όργανά τους. Σε λίγο αρχίζουν οι καρσιλαμάδες, οι κ’τσοί, οι καλαματιανοί, οι συρτοί … Και σαν φουντώσει ο χορός, αρχίζουν τα « ένα κερ(ν)ά δύοοο… », το στιγμιαίο σταμάτημα για να χαιρετήσουν οι χορευτές αυτόν που τους κερνάει. Και όταν η παρέα που χορεύει δε λέει να καθίσει κάτω, και άλλοι ανυπομονούν πότε θα έρθει η σειρά τους, αρχίζουν οι παρεξηγήσεις και οι μικροκαβγάδες « Φτάν’ σας πια ! Έχιν τσι γοι άλλ’ σειρά ! » και το γλέντι συνεχίζεται μέχρι πρωίας…

Τ’ς Λαμπρουτρίτ’ς
Το δεύτερο μεγάλο πανηγύρι του χωριού, που δεν είχε να ζηλέψει τίποτα από το προηγούμενο, ήταν το πανηγύρι της Λαμπροτρίτης. Τη μέρα αυτή γιόρταζε το παρεκκλήσι της Αγια - Φωτεινής, στη ρεματιά με τις ροδοδάφνες και τις λυγαριές, ανάμεσα στην Κουκτσή και στ’ Μπιν τ’ Αλών’. Δεν ξέρω ποια σχέση έχει η Τρίτη της Διακαινισίμου, η Λαμπροτρίτη, με την Αγία Φωτεινή και γιατί το παρεκκλήσι γιόρταζε τη μέρα αυτή. Αγία Φωτεινή μετονομάστηκε η Σαμαρείτιδα, με την οποία κουβέντιασε ο Χριστός δίπλα στο πηγάδι Συχάρ ,όταν της ζήτησε νερό να πιει και της μίλησε για το νερό, που όταν το πίνεις δεν ξαναδιψάς… Η Αγία Φωτεινή γιορτάζει στις 26 Φεβρουαρίου. Δε βρίσκω το λόγο, λοιπόν, σύνδεσης της γιορτής της με τη Λαμπροτρίτη. Το πανηγύρι της Λαμπροτρίτης γινόταν μέσα στην πασχαλιάτικη ατμόσφαιρα με το σφάξιμο των αρνιών, τα κόκκινα αβγά, τα αυτοσχέδια πυροτεχνήματα, τις μυρωδιές και τις ανατριχίλες της Άνοιξης. Είχε πιο χαρούμενο και πιο γιορταστικό χαρακτήρα από το πανηγύρι της 8 Σταυρού. Τη μέρα αυτή οι ερωτευμένες κοπέλες έστελναν στον αγαπημένο τους κόκκινα αβγά σε μεταξωτό μαντίλι. Κι αυτός γύριζε πίσω το μαντίλι γεμάτο με πανηγυριώτικο χαλβά. Το πανηγύρι της Αγία - Φωτεινής τα τελευταία χρόνια έχει καταργηθεί. Τη θέση του έχει πάρει το πανηγύρι που γίνεται για να τιμηθεί ο Άγιος Ραφαήλ στο ομώνυμο παρεκκλήσι που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού πνιγμένο στο πράσινο των πεύκων και στις πικροδάφνες. Όπως είναι γνωστό, η Λαμπροτρίτη είναι η ημέρα του μαρτυρίου του Αγίου και γιορτάζεται τόσο στο Ιερό Προσκύνημα στη Θερμή όσο και πανελλαδικά.


Πανηγύρι για τον Άγιο Ραφαήλ
Γίνεται και στις 19 Αυγούστου, ημέρα που εγκαινιάστηκε το παρεκκλήσι. Ο εορτασμός στις 19 Αυγούστου γίνεται με μεγαλύτερη λαμπρότητα κι επισημότητα. Το παρεκκλήσι βρίσκεται πάνω στον κεντρικό οδικό άξονα, που συνδέει το χωριό με την πρωτεύουσα του νησιού Μυτιλήνη. Υπάρχουν γύρω ανοιχτοί χώροι στάθμευσης των αυτοκινήτων, που διευκολύνουν την προσέλευση πιστών από τα γειτονικά χωριά. Η λιτάνευση της εικόνας του Αγίου είναι εύκολη και μπορεί ν’ ακολουθήσει όλο το εκκλησίασμα. Συμμετέχουν στον εορτασμό η μπάντα του Δήμου, στρατιωτικά τμήματα για

απόδοση τιμών, πολιτικές, στρατιωτικές και δημοτικές Αρχές, κληρικοί όλων των βαθμών και μεγάλο πλήθος παραθεριστών, που εκτός των άλλων, σπεύδουν ν’ απολαύσουν και το παραδοσιακό κισκέτς, που διανέμεται αφειδώς σε όλους.
Τελευταία, με πρωτοβουλία του πολιτιστικού - εξωραϊστικού συλλόγου του χωριού 
«ο Άγιος Ραφαήλ», δίπλα στο εκκλησάκι έχει διαμορφωθεί ένας μεγάλος χώρος με καντίνα, πίστα, τραπέζια και καθίσματα, κατάλληλος για γλέντι και χορό, την παραμονή και ανήμερα της γιορτής.

Τ’ς Παναγιούδας
Λίγο έξω από το χωριό, αφού περάσουμε το Ροδαφνούλ’ και τις Μαύρες Πέτρες, δεξιά του δρόμου προς τη Μυτιλήνη ,βρίσκεται το ξωκλήσι της Παναγιούδας. Παλιότερα γινόταν εδώ μεγάλο πανηγύρι

τη Λαμπροπαρασκευή, ημέρα της Ζωοδόχου Πηγής, που όλοι την τιμούσαν ως ημέρα αργίας και λατρείας του Θεού. Ζωοδόχος Πηγή είναι αυτός (αυτή) που δέχτηκε μέσα του (της) τη Ζωή . Η ονομασία αυτή δίνεται ως επίθετο στον τάφο του Χριστού, αλλά και στην Παναγία, που δέχτηκε στα σπλάχνα της την πηγή της Ζωής, τον Ιησού Χριστό. Δίνεται επίσης σε ναούς, μοναστήρια και ξωκκλήσια. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, λοιπόν, Παναγιούδα είναι η Ζωοδόχος Πηγή, η Παναγία, γι’ αυτό και ο εορτασμός γίνεται την ημέρα της Λαμπροπαρασκευής, της Ζωοδόχου Πηγής.
Την ημέρα, λοιπόν, αυτή οι χωριανοί συν γυναιξί και τέκνοις ,από το μονοπάτι που έφερνε από τις Μαύρες Πέτρες στις Κορακιές ,καβάλα στα στολισμένα με πολύχρωμα καρπετιά γαϊδουράκια τους, φτάνανε στην Παναγιούδα. Άκουγαν με κατάνυξη τους εορτάσιμους πασχαλινούς ύμνους, παίρνανε αντίδωρο και τραβούσαν για τα πεύκα, στις Κορακιές, αριστερά και δεξιά από το μονοπάτι απέναντι απ’ την πηγή με τις γούρνες, που ’κείνα τα χρόνια είχε ακόμα άφθονο τρεχούμενο νερό.
Έστρωναν τις χρωματιστές καρπέτες και τις κουρελούδες, έβγαζαν τα φαγητά που είχαν ετοιμάσει και κουβαλούσαν μαζί τους, κόκκινα αβγά, κεφτέδες, πεζτερμέδες και πίτες λογιών -λογιών, κόκκινο κρασί από το κελάρι του σπιτιού και μπόλικη ξεγνοιασιά στην καρδιά. Τα παιδιά κρέμαγαν κούνιες στα πεύκα και οι μεγάλοι άρχιζαν τον χορό που τον συνόδευε το τραγούδι και η ντενεκέδα. Και το γλέντι καλά κρατούσε ως αργά το απόγευμα, που παίρνανε τον δρόμο του γυρισμού για το χωριό.

Του Αϊ – Γιωργιού στα Μηλαντά
Τον Αϊ- Γιώργη τον είχαμε δικό μας άγιο. Του είχαμε μεγάλη εμπιστοσύνη, τον θεωρούσαμε ούτε λίγο ούτε πολύ οικογενειακό μας γιατρό, που έφτανε να του πούμε την αρρώστια μας και να του ζητήσουμε να μας κάνει καλά και ήταν πια σίγουρο πως είχαμε κιόλας γιατρευτεί. Αλλά και για κάθε άλλη αναποδιά και κακοτυχία, για κάθε ανάγκη και επιθυμία μας ,αυτόν είχαμε μεσίτη στον Θεό. Τον

παρακαλούσαμε ν’ ακούσει την προσευχή μας, κάναμε το τάμα μας κι από ’κει και πέρα είχαμε απόλυτη εμπιστοσύνη στη χάρη του. Εμείς είχαμε πια την υποχρέωση να ξεπληρώσουμε το τάμα μας, ένα τουλούμι λάδι, ένα αρνί κουρμπάνι, μια χρυσή καντήλα…, να πάει η μάννα στη
χάρη του στα Μηλαντά « αξ’πόλ’τ’ τσι αλ’μαναριά τσι αξάγκουνα δημέν΄» (βαδίζοντας ξυπόλητη,με ξέπλεκα μαλλιά και με τα χέρια δεμένα οπισθάγκωνα ),για να τον ευχαριστήσει. Η απόσταση από το χωριό στα Μηλαντά, στη χάρη του Αϊ- Γιώργη, δεν ήταν μικρή. Ποδαρόδρομος μιας και περισσότερο ώρας σε δύσβατο χωματόδρομο. Κι όμως στη γιορτή του Αγίου, στις 23 Απριλίου ,δεν έμενε κανένας στο χωριό, μικρός ή μεγάλος, που να μην πάει στο πανηγύρι. Καβάλα σε γαϊδουράκια, σε άλογα ή μουλάρια, όλα στολισμένα με πολύχρωμα υφαντά, έφταναν προσκυνητές κι από τα γύρω χωριά, το Λισβόρι, τη Βρίσα, τον Πολιχνίτο. Ερχόταν ο καθένας να κάνει το τάμα του, να ευχαριστήσει τον Άγιο, να τον παρακαλέσει για την ανάγκη που είχε ή και απλά να κάνει τον σταυρό του. Και μετά τη λειτουργία ακολουθούσε πλούσιο φαγοπότι στην απέραντη καταπράσινη έκταση, έξω από τον περίβολο του ναού. Παλιότερα έφτιαχναν το παραδοσιακό κισκέτς. Τα τελευταία χρόνια φτιάχνουν μανεστράδα. Οι βοσκοί της περιοχής, τιμώντας τον προστάτη Άγιο τους, μοίραζαν στους προσκυνητές φιλέματα από τα κοπάδια τους, γάλα, τυρί και μυτζήθρα.

Τ’ς Αγια - Σουτήρας
Στις 6 Αυγούστου, ημέρα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, το πανηγύρι γινόταν στο Μοναστήρι. Δαμάνδριο είναι το όνομα του μοναστηριού, που η ύπαρξή του χρονολογείται από αιώνες και που παλιότερα βρισκόταν σε μεγάλη άνθιση και οικονομική ακμή. Σώζονται παλιές τοιχογραφίες με την πολύ εντυπωσιακή του Αγίου Γεωργίου καβάλα στ’ άλογό του και την επιγραφή « Άγιος Γιώργης ο Ταχύς». Λειτούργησε χωρίς σπουδαία αποτελέσματα ως Γηροκομείο. Τελευταία μια αλλοδαπή μοναχή αποτελούσε τη δύναμή του και εντελώς πρόσφατα δυο νεαροί μοναχοί, με ζητούμενο το πόσο θα παραμείνουν σ’ αυτό. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τα Μηλαντά. Συρρέουν κι εδώ πιστοί από τα γύρω χωριά. Στις καταπράσινες ρεματιές του με τα πλατάνια, τις καρυδιές και τα τρεχούμενα νερά , γινόταν άλλοτε μεγάλο γλέντι με χορούς και τραγούδια με συνοδεία τοπικών οργάνων. Τη μέρα αυτή οι αμπελουργοί μοίραζαν στον κόσμο από τα πρώτα σταφύλια της χρονιάς.


Τ’ς Αγια- Βηλόν’ς (της Αγίας Βερονίκης)
Πώς τώρα η Αγία Βερονίκη έγινε Αγια- Βηλόν’ δεν είναι δύσκολο να το υποθέσει κανείς. Η Βερονίκη αρχικά έγινε Βερόν’ και επειδή αυτό δε σήμαινε τίποτα, ενώ η Βελόνη είναι κάτι το γνωστό, το Βερόν’ έγινε Βηλόν’. Όπως ακριβώς και το Κλεονίκη έγινε Κλεγόν’ και τελικά Κληγόν’, όνομα υπαρκτό στο χωριό μας. Για την Αγία Βερονίκη υπάρχουν δυο παραδόσεις :

Κατά την επικρατέστερη και περισσότερο γνωστή , η Βερονίκη ήταν η γυναίκα εκείνη που σκούπισε με το μαντίλι της κεφαλής της το ματωμένο πρόσωπο του Θεανθρώπου, καθώς Αυτός πορευόταν με τον σταυρό του μαρτυρίου στον ώμο του για τον Γολγοθά. Η παράδοση αναφέρει πως το πρόσωπο του Ιησού με θεϊκή επενέργεια αποτυπώθηκε, όπως ήταν εκείνη τη στιγμή , επάνω στο Ιερό Μανδήλιο. Σύμφωνα με την άλλη παράδοση η Βερονίκη ήταν η αιμορροούσα γυναίκα, την οποία θεράπευσε ο Χριστός ( Μάρκ. Ε, 25-34 ,Ματθ.Θ,20-22 ) : Δώδεκα χρόνια αιμορραγούσε ,ξόδεψε ό, τι είχε και δεν είχε στους γιατρούς, αλλά κάθε μέρα πήγαινε απ’ το κακό στο χειρότερο. Είχε ακούσει για τα θαύματα του Χριστού και μια μέρα που Εκείνος περνούσε από τον τόπο της έτρεξε μέσα στο πλήθος, που Τον ακολουθούσε κι ακούμπησε το κράσπεδο του ιματίου Του, πιστεύοντας πως αυτό και μόνο αρκούσε ,για να γίνει καλά. Την ίδια στιγμή η αιμορραγία σταμάτησε και ο Χριστός ,που αντιλήφθηκε την πράξη της, της είπε : Κόρη μου, η πίστη σου σε έσωσε. Πήγαινε στο καλό και να
είσαι υγιής.! Το εξωκκλήσι της Αγιά - Βελόνης (Βερονίκης) βρίσκεται στον οικισμό της Αχλαδερής, που μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’80 υπαγόταν στην κοινότητα Βασιλικών. Τα τελευταία χρόνια το εκκλησάκι ανακαινίστηκε και σήμερα είναι αληθινό στολίδι μέσα στο καταπράσινο πευκοδάσος.
Γιορτάζει στις 12 Ιουλίου. Ο δρόμος που έφερνε από τα Βασιλικά στην Αχλαδερή περνούσε και τότε , όπως και τώρα , μέσα από το δάσος . Μόνο που παλιά ήταν ένας δύσβατος χωματόδρομος, που μόνο γαϊδουράκια , μουλάρια και κάρα τον περνούσαν. Οι προσκυνητές από τα Βασιλικά ξεκινούσαν από το απόγευμα της προηγούμενης μέρας, για να φτάσουν αργά το βράδυ στο εκκλησάκι, να ξενυχτίσουν εκεί και το πρωί να βρεθούν στη λειτουργία. Πολλοί προτιμούσαν τον παραλιακό δρόμο από τον Άγιο Παύλο στην Αχλαδερή. Κι εδώ, όπως και στ’ άλλα πανηγύρια σε εξωκκλήσια του χωριού, μετά τη λειτουργία ακολουθούσε διασκέδαση με χορούς και τραγούδια στην αμόλυντη ακόμα φύση.

Του Άγιου Λια ( του Προφήτη Ηλία )
Το ξωκλήσι του Αϊ – Λια βρίσκεται στην κορυφή του ομώνυμου λόφου ,λίγες εκατοντάδες μέτρα δυτικά από το χωριό μας. Ένα πολύ ανηφορικό και δύσβατο μονοπάτι οδηγεί σ’ αυτό. Για τον λόγο αυτό λίγοι ήταν και οι προσκυνητές τη μέρα της γιορτής ,στις 20 Ιουλίου. Ανέβαιναν να προσκυνήσουν όσοι άντεχαν στη δύσκολη ανάβαση. Αυτοί είχαν τη μεγάλη αποζημίωση ν’ απολάψουν τη μοναδική θέα απ’ την κορφή του λόφου: Ανατολικά τα Βασιλικά, χτισμένα αμφιθεατρικά στη πλαγιά της λοφοσειράς από τον Κούκο μέχρι την Αμδάρα, δυτικά ο Πολιχνίτος, η Σκάλα και η Νυφίδα, βόρεια ο Κάμπος και λίγο πιο πέρα ο κόλπος της Καλλονής με τα γύρω χωριά, και νότια , ως που φτάνει το μάτι, το καταπράσινο δάσος και οι ελαιώνες .

Τότε που τα ρολόγια στα χωριά ήταν ακόμα λιγοστά, ξεχωρίζαμε το πρωί, το μεσημέρι, το απόγευμα και το βράδυ από τη θέση του ήλιου στον ουρανό: Το πρωί ξεμύτιζε πίσω από τον Έλ’μπο και το
ηλιοβασίλεμα χανόταν πίσω από τον Αϊ – Λια.
Τη μέρα του Αϊ – Λια, μετά τη λειτουργία, τα παιδιά ξεχύνονταν στις συκιές της περιοχής να βρουν τα πρώτα σύκα του καλοκαιριού.

Του Αϊ – Στράτ’γου
Αϊ – Στράτ’γους, Άγιος Στρατηγός, είναι ο Ταξιάρχης, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Η γιορτή του Αγίου κανονικά είναι στις 8 Νοεμβρίου, ημέρα των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ. Το ομώνυμο εκκλησάκι όμως, λίγο πιο πάνω από την Κάτω Αγορά , δεν ξέρω για ποιο λόγο γιόρταζε τη δεύτερη μέρα της Λαμπρής, τη Λαμπροδευτέρα. Η Δευτέρα πάντως θεωρείται μέρα του Ταξιάρχη και στο μεγάλο προσκύνημά του, στον Μανταμάδο. Τη μέρα αυτή το λάβαρο της Ανάστασης μεταφερόταν με πομπή στο εκκλησάκι και ακολουθούσε πανηγυρική λειτουργία. Σήμερα το εκκλησάκι έχει ανακαινιστεί και ο χώρος που το περιβάλλει έχει διαμορφωθεί. Παλιά ο χώρος ήταν αδιαμόρφωτος, γεμάτος βράχια (πλάκες). Εκεί, το βράδυ της Λαμπροδευτέρας, στηνόταν τρικούβερτος χορός με τη συνοδεία του απαραίτητου ντενεκέ.


Ήταν παλιά τα πανηγύρια όαση στην έρημο του καθημερινού μόχθου. Ο κόσμος χαιρόταν, γιόρταζε, πανηγύριζε. Σήμερα όλα γίνονται από συνήθεια. Τα αγαθά περίσσεψαν. Η ευτυχία λιγόστεψε.

Του Γεωργίου Αλβανού Εκπαιδευτικού

ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ ΛΕΥΚΟΛΙΘΟΥ
Στην Λέσβο η κοιτασματοφόρα ζώνη βρίσκεται στην ανατολική ακτή του κόλπου της Καλλονής, πλησίον του χωριού μας μέσα στο πευκόδασος με μήκος 10 χλμ. και πλάτος 4 χλμ. σε διεύθυνση από τα βόρεια προς τα νότια.
Η εξόρυξη του ορυκτού γινόταν μέσα από διάφορες γαλαρίες που είχαν ανοιχθεί σε διάφορα σημεία μέσα στο δάσος. Μετά την εξόρυξη, και τον καθαρισμό του πετρώματος από περιττές προσμίξεις ο λευκόλιθος φορτωνόταν σε βαγόνια και μεταφερόταν μέσω ενός εναέριου συστήματος από το βουνό στην θάλασσα στον κόλπο της Καλλονής, και συγκεκριμένα στην περιοχή Άγιος Παύλος. Εκεί αφού έμπαινε σε μαούνες, γινόταν η μεταφόρτωσή του σε μικρομεσαία πλοία.
Τα μεταλλεία του χωριού μας άρχισαν να λειτουργούν προπολεμικά την δεκαετία του 30 και έφθασαν να απασχολούν μεγάλο αριθμό εργατών και εργατριών. Το εργατικό δυναμικό αυτό προερχόταν κατά κύριο λόγω από το χωριό μας αλλά και από άλλα μέρη της Λέσβου, και της υπόλοιπης Ελλάδος, όπως από την Εύβοια.
Στις δεκαετίες 1930,1940,1950 και 1960, το Χωριό μας γνώρισε μεγάλη οικονομική άνθηση λόγω των μεταλλείων.
Δεν είναι τυχαίο πως λειτουργούσαν την εποχή εκείνη 12 καφενεία 5 παντοπωλεία ένα ξενοδοχείο ένα μαγειρείο και ένα ζαχαροπλαστείο. Τα χρόνια εκείνα λόγω των μεταλλείων αρκετά άτομα από το εργατικό δυναμικό που είχε έλθει από άλλα μέρη της Ελλάδας μείνανε στον χωριό μας δημιουργώντας οικογένειες.

Ευχαριστούμε τον πολιτιστικό σύλλογο Βασιλικών «Άγιος Ραφαήλ» και τους υπεύθυνους της ιστοσελίδας www.vasilika-lesvos.gr για την παραχώρηση του υλικού.

 

Βατερά

Η παραλία των Βατερών, με μήκος 8 χλμ. και πλάτος 10 έως 30 μέτρα, είναι πανέμορφη με χονδρόκοκκη χαλαζιακή άμμο και χαλίκια και σε μεγάλο μήκος της είναι κατάφυτη από αλμυρίχια. Εξαιτίας της θέσης της –στη νότια πλευρά του νησιού - είναι προφυλαγμένη από τους συνηθισμένους καλοκαιρινούς βόρειους ανέμους (μελτέμια). Η θάλασσα είναι πεντακάθαρη επειδή τα νερά της ανανεώνονται στο ανοιχτό πέλαγος.

_vatera1

Στα άκρα της εκβάλλουν δυτικά ο Αλμυροπόταμος και ανατολικά ο Βούρκος ποταμός, οι οποίοι αποτελούν ενδιαφέροντες υγροβιότοπους. 
Ειδικά ο Αλμυροπόταμος, ο οποίος πηγάζει απ’ τις θερμοπηγές του Πολιχνίτου και έχει νερό όλο το χρόνο, δίνει καταφύγιο σε πολλές χελώνες, νερόφιδα, νερόκοτες και διάφορα άλλα είδη πουλιών, που ξεκόβουν απ’ τους γειτονικούς υγροβιότοπους του Κόλπου Καλλονής. Στα πλεονεκτήματα του Αλμυροπόταμου είναι οι παρόχθιοι δρόμοι, που επιτρέπουν την εύκολη εξερεύνησή του σε μεγάλο βάθος.
Εξαιρετική και ενδιαφέρουσα είναι και η πανίδα της περιοχής με σπάνια είδη λουλουδιών.

_vatera2

Δυτικά απ' τον Αλμυροπόταμο ξεκινάει ο σχηματισμός του ακρωτηρίου του Αγίου Φωκά. Στην άκρη του το γραφικό αλιευτικό καταφύγιο και από πάνω του το ομώνυμο εκκλησάκι δίπλα στα ερείπια των πρωτοχριστιανικών ναών, που  χτίστηκαν με υλικά απ' το ιερό του Διονύσου. Λίγο πιο πέρα μικρές κλειστές αμμουδερές αγκάλες, όπου η πρόσβαση μπορεί να γίνει μόνο με τα πόδια ή με βάρκα.

Η περιοχή των Βατερών είναι το πιο τουριστικό κομμάτι του Δήμου μας. Υπάρχουν αρκετά ξενοδοχεία και ενοικιαζόμενα δωμάτια καθώς και κάμπινγκ που μπορούν να εξασφαλίσουν άνετη διαμονή σε όλα τα βαλάντια. Σημαντική είναι και η ανάπτυξη του Αγροτουρισμού τα τελευταία χρόνια.

Τα εστιατόρια και οι ταβέρνες της περιοχής με φρέσκα ψάρια, ντόπια κρέατα και καθαρά σπιτικά φαγητά μαγειρεμένα από αγνά ντόπια λαχανικά και το υπέροχο Μυτιληνιό λάδι αποτελούν καλή λύση για όσους δεν θέλουν ή δεν μπορούν να …τηγανίζουν μόνοι τους.
Από κοντά και τα καθαρά και φτηνά καφενεία της Βρίσας, που σερβίρουν εκλεκτούς και πλούσιους ουζομεζέδες μεσημέρι και βράδυ, αποτελούν πολύ καλή διέξοδο για φαγητό. Οι καφετέριες και τα μπαρ δίνουν απολαυστικές λύσεις για καφέ, παγωτό, παραδοσιακό γλυκό, ποτό και χορό 24 ώρες το 24ωρο. 

_vatera3

Ο επισκέπτης των Βατερών αφού λύσει εύκολα το πρόβλημα της στέγης και του φαγητού και αφού χορτάσει κολύμπι και ηλιοθεραπεία μπορεί, ανάλογα με τα ενδιαφέροντά του, να:

  • παίξει στην εκτεταμένη αμμουδιά και την ανοιχτή θάλασσα χωρίς να ενοχλεί ή να ενοχλείται.
  • ασχοληθεί με τα θαλάσσια σπορ χωρίς κίνδυνο στο ανοιχτό αλλά και προσήνεμο πέλαγος.
  • πεζοπορήσει δίπλα στο κύμα ή μέσα στους ελαιώνες και τα πευκοδάση προσπαθώντας να ανακαλύψει τις ομορφιές του χώρου.
  • ψαρέψει και να εξερευνήσει το βυθό.
  • απολαύσει την υπέροχη θέα απ' την κορφή του Αη Λια.
  • κολυμπήσει μόνο με τον εαυτό του η την παρέα του στις άκρες της παραλίας και στις αμμουδερές αγκάλες κοντά στον Άγιο Φωκά νοιώθοντας τη φύση ολότελα δική του.
  • επισκεφτεί την έκθεση της Συλλογής Φυσικής Ιστορίας και τον Ναό της Ζωοδόχου Πηγής με το εκπληκτικό ξυλόγλυπτο τέμπλο στη Βρίσα, απολαμβάνοντας τον καφέ του κάτω απ' τον Πλάτανο.
  • γνωρίσει την ευεργετική επίδραση του ιαματικού νερού των θερμοπηγών του Πολιχνίτου και του Λισβορίου.
  • διασκεδάσει έντονα κάθε βράδυ απολαμβάνοντας ιδιαίτερα τις φεγγαρόλουστες βραδιές.
  • συμμετάσχει ή να παρακολουθήσει λαϊκά πανηγύρια ή δρώμενα σ' όλους τους οικισμούς της περιοχής.

Στα Βατερά το αργότερο μέχρι το μεσημέρι φθάνουν όλες οι εφημερίδες και τα περιοδικά. Υπάρχει η δυνατότητα για έκδοση εισιτηρίων και ενοικίαση αυτοκινήτων. Επίσης υπάρχουν στην παραλία ξαπλώστρες; ομπρέλες και εγκαταστάσεις για beach -volley και ποδόσφαιρο και νοικιάζονται κανό και ποδήλατα. Τέλος δεν αντιμετωπίζεται πρόβλημα για τη στάθμευση των αυτοκινήτων. 
Τα τέσσερα μικρά market που υπάρχουν εξυπηρετούν τις πιο βασικές ανάγκες. Περισσότερα αγαθά μπορεί να βρει κάποιος στη Βρίσα (2 χιλιόμετρα απόσταση) Το κέντρο υγείας και φαρμακεία καθώς και τράπεζα βρίσκονται στον Πολιχνίτο (7 χιλιόμετρα απόσταση).

_vatera4

Τα Βατερά προσφέρονται για κάθε είδους διακοπές, έντονες και μη, οικογενειακές ή όχι και λόγω της έκτασης τους παρ' ότι συγκεντρώνουν χιλιάδες επισκεπτών ποτέ δεν αισθάνονται …ασφυξία.

Οι καλοκαιρινές διακοπές σας στα Βατερά μπορεί να είναι οι καλύτερες στη ζωή  
σας. Για την πρώτη φορά που θα 'ρθείτε σας το υποσχόμαστε εμείς. 
Για τη δεύτερη και τις επόμενες θα είστε σίγουροι οι ίδιοι. 
Του Λυκειάρχη του Ενιαίου Λυκείου Πολιχνίτου Νικέλη Ευστράτιου

 

Βρίσα

Η ΒΡΙΣΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΥΘΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ
Η ίδρυση της Βρίσας καλύπτεται από την αχλύ του μύθου. Ο μυθικός οικιστής της Λέσβου Μάκαρ ή Μακαρεύς, που το όνομά του παραμένει ακόμα ζωντανό στα ‘’Μάκαρα’’ , μια τοποθεσία στη δυτική πλευρά του στομίου του κόλπου Καλλονής, είναι σύμφωνα με την παράδοση, που διέσωσε ο πολιτικός και ιστορικός Ανδροτίων, ο ιδρυτής του ναού του Βρισαίου Διονύσου στο ακρωτήρι Βρίσα , σήμερα Άγιο Φωκά: ‘’το ιερόν του θεού εν τη Βρίση φησίν ιδρύσθαι υπό του Μάκαρος’’.

vrisa

Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη παράδοση, που έχει καταγράψει ο Κλαύδιος Αιλιανός στην ‘’Ποικίλη Ιστορία’’ του ένας άλλος Μάκαρ ιερέας, είναι ο ιδρυτής της λατρείας του Διονύσου στο ακρωτήρι της Βρίσας.
Ο θεός λοιπόν, Διόνυσος που λατρευόταν στο ακρωτήρι της Βρίσας από τα πανάρχαια χρόνια πήρε την επωνυμία ‘’Βρισαίος’’ όπως αναφέρει και ο γραμματικός Στέφανος ο Βυζάντιος. Αποκαλείται επίσης και ‘’βρισαγενής’’ σύμφωνα με την επιγραφή σε πλάκα που υπήρχε στο χώρο του ναού, όπως αναφέρει ο Γερμανός αρχαιολόγος Koldewey: "ΜΕΓΑΡΙΤΟΣ ΑΙΣΧΙΝΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΒΡΙΣΑΓΕΝΕΙ".

Πάνω στο ακρωτήρι της Βρίσας και κοντά στο ναό πρέπει να είχε κτιστεί και η ομώνυμη πόλη, όπως δείχνουν τα άφθονα όστρακα, που έχουν βρεθεί στο ΄΄λαιμό’’ του ακρωτηρίου, καθώς και έχουν βρεθεί τυχαία ή έχουν ανασυρθεί κατά τον καθαρισμό του μικρού φυσικού λιμανιού που βρίσκεται στην ανατολική πλευρά του ακρωτηρίου.
Άγνωστο όμως παραμένει , εάν η πόλη έδωσε το όνομά της στο ακρωτήρι και στο ναό του Διονύσου ή εάν προηγήθηκε η ονομασία του ακρωτηρίου. Το βέβαιο πάντως είναι ότι ο οικισμός της Βρίσας υπήρχε από τα πανάρχαια χρόνια και το όνομα του σημερινού χωριού Βρίσας συνδέεται άμεσα με τον Βρισαίο Διόνυσο και αποτελεί ένα παράδειγμα ιστορικής συνέχεια στην άκρη αυτή της Λέσβου.
Η ιερότητα του χώρου στο ακρωτήρι της Βρίσας διατηρήθηκε ως τα σήμερα με το χτίσιμο αλλεπάλληλων ναών. Ο τελευταίος ναός του Διονύσου, δωρικού ρυθμού, του οποίου τα λείψανα σώθηκαν ως τα σήμερα, ανήκει στον 1ο αιώνα π.Χ. 
Στη μυθική Βρίσα που σχετίζεται με τον οικιστή της Λέσβου Μάκαρα αναφέρεται και η παράδοση για την ηρωίδα του Τρωικού πολέμου τη Βρισηίδα την ‘’ικέλη χρυσέη Αφροδίτη’’ , όπως την περιγράφει ο Όμηρος, το μήλο της έριδος ανάμεσα στον Αχιλλέα και στον Αγαμέμνονα.
Κατά την παράδοση, η Βρισηίδα γεννήθηκε στη Βρίσα και ήταν κόρη του Βρισέα από τον οποίο προέρχεται και το όνομά της. Κι όταν ο Αχιλλέας κατέλαβε την Λυρνησσό, την πόλη που ζούσε η Βρισηίδα παντρεμένη με το βασιλιά Μύνητα, αφού σκότωσε τον άντρα της την πήρε ως πολύτιμο λάφυρο μαζί του στο στρατόπεδο των Ελλήνων στη Τροία. 

_2vrisa

Στην τοπική παράδοση διατηρήθηκε ζωντανή και η πίστη για το πέρασμα του Αχιλλέα από την Βρίσα. Με υπερηφάνεια δείχνουν οι κάτοικοι ακόμα και σήμερα το πηγάδι στο δρόμο για τον Άγιο Φωκά, το οποίο άνοιξε ο Αχιλλέας και ονομάζεται προς τιμήν του ‘’Αχιλλειοπήγαδο’’.
Κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο, και πιθανώς πολύ ενωρίτερα από τους Ελληνιστικούς ή τους Ρωμαϊκούς χρόνους, ο οικισμός της Βρίσας μετατοπίστηκε ανατολικότερα, από το ακρωτήρι του Αγίου Φωκά στη θέση Αγία Κατερίνα.
Τα ευρήματα στη περιοχή αυτή, όπως θεμέλια μεγάλης εκκλησίας παλαιοχριστιανικής εποχής, τάφοι και πήλινα λυχνάρια της ίδια εποχής, μαρμάρινες κολόνες και ενεπίγραφες στήλες, όπως είναι η στήλη με την επιγραφή " ΣΤΡΑΤΟΝΙΚΗ ΧΡΗΣΤΗ ΧΑΙΡΕ", μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι στη θέση όπου καταλήγει μια έφορη παραποτάμια κοιλάδα, βρισκόταν η Βρίσα των πρωτοβυζαντινών χρόνων και πιθανότατα είναι η ‘’Βρύσια πόλις’’ που αναφέρει ο Αλεξανδρινός λεξικογράφος του 5ου αιώνα Ησύχιος.
Πότε και γιατί εγκαταλείφθηκε η παράλια Βρίσα είναι άγνωστο. Πιθανώς και εδώ, όπως συνέβη με όλες τις παράλιες και νησιωτικές πόλεις του Αιγαίου, οι πειρατικές επιδρομές, που συντάραξαν την Βυζαντινή Αυτοκρατορία καθ’ όλη την διάρκεια της Μεσοβυζαντινής αλλά και Υστεροβυζαντινής περιόδου ανάγκασαν τους κατοίκους της παράλιας Βρίσας να αναζητήσουν ασφαλέστερο τόπο εγκατάστασης προς τα ενδότερα.
Οι Βρισαίοι, μετά την καταστροφή της πόλης τους, εγκαθίστανται σε μικρούς αγροκτηνοτροφικούς οικισμούς, που απείχαν μερικά χιλιόμετρα από την θάλασσα και ήταν εγκατεστημένοι στην ευρύτερη περιοχή της Βρίσας. Ανάμεσα σ’ αυτούς τους οικισμούς περιλαμβανόταν και ο οικισμός της σημερινής Βρίσας. Με την πάροδο του χρόνου οι άλλοι οικισμοί, όπως ήταν του Παλαιόκαστρου, της Αιγίδας και του Λιβαδιού απορροφήθηκαν από τον ασφαλέστερο οικισμό της Βρίσας.

Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΒΡΙΣΑ
Η νεώτερη Βρίσα, αθέατη από τη θάλασσα, προστατευμένη με ένα σύστημα κατόπτευσης των πειρατικών επιδρομών, που αποτελούνταν από βίγλες τοποθετημένες σε στρατηγικά σημεία, κατόρθωσε να επιβιώσει μέσα στους δύσκολους και σκοτεινούς αιώνες του Μεσαίωνα και της Οθωμανικής κυριαρχίας και να διασώσει όχι μόνο την ζωή αλλά και την ψυχή των κατοίκων της, με ότι ωραίο αυτή κουβαλούσε από την προγονική πίστη και τον πολιτισμό.
Στις αρχές του 19ου αιώνα οι χριστιανοί κάτοικοι της Βρίσας με τα πενιχρά μέσα που διέθεταν κατόρθωσαν να χτίσουν μέσα σ’ ένα χρόνο (1803 – 1804) την εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής, η οποία ως σύνολο, γραμμή και χρώμα χαρακτηρίζεται ως η λυρικότερη βασιλική του νησιού. Ιδιαίτερης καλλιτεχνικής αξίας είναι το ξυλόγλυπτο τέμπλο της.

_1vrisa

Στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου η Βρίσα παρακολουθώντας τη γενικότερη ανάπτυξη του νησιού παρουσιάζει αξιόλογη οικονομικής , κοινωνική και πνευματική πρόοδο. Το 1909 στη Βρίσας κατοικούν 480 οικογένειες, λειτουργούν δύο ατμοκίνητα ελαιοτριβεία, παράγει λάδι, γεννήματα, γλυκάνισο και σύκα. Συντηρεί με δικά της μέσα Παρθεναγωγείο και σχολείο Αρρένων και διαθέτει τρεις επιστήμονες γιατρούς και φαρμακείο.
Η ανοδική της πορεία συνεχίστηκε ως τα μέσα του 20ου αιώνα. Μετά την κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο το έντονο μεταναστευτικό ρεύμα προς τα μεγάλα αστικά κέντρα επέφερε την πληθυσμιακή συρρίκνωση της Βρίσας, την ταχεία γήρανση του πληθυσμού της και την εξασθένηση της αγροτικής οικονομίας της. 
Τις δύο τελευταίες δεκαετίες, η τουριστική ανάπτυξη των Βατερών και του Αγίου Φωκά διανοίγουν κάποια ευοίωνη τουριστική προοπτική για την ενίσχυση της τοπικής οικονομίας και την συγκράτηση του πληθυσμού που έχει εναπομείνει στη Βρίσα.
Σημαντικά επίσης αποτελέσματα αναμένονται από την αξιοποίηση του πλούτου των παλαιοντολογικών ευρημάτων της περιοχής Βρίσας – Βατερών, τα οποία ήδη συγκεντρώνουν το διεθνές επιστημονικό ενδιαφέρον. Αντιπροσωπευτικά δείγματα απολιθωμένων ζώων εκτίθενται στη συλλογή Φυσικής Ιστορίας, που φιλοξενείται στις αίθουσες του παλαιού Παρθεναγωγείου της Βρίσας.

Του Ψαριανού Βασιλείου

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΖΩΗ ΣΤΗ ΒΡΙΣΑ.
ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ

Η Βρίσα ήταν και είναι ένα πολύ ζωντανό χωριό με ιδιαίτερα σημαντική κοινωνική ζωή. Σήμερα, αν και οι μόνιμοι κάτοικοι κατά τη διάρκεια του χειμώνα είναι αρκετά λιγότεροι από μια χιλιάδα, υπάρχει μια αρκετά ικανοποιητική κίνηση στα τέσσερα παραδοσιακά αλλά περιποιημένα καφενεία και τη καφετερία μέχρι αργά το βράδυ. Δεν αναφερόμαστε βέβαια στους καλοκαιρινούς μήνες οπότε ολόκληρος ο κεντρικός δρόμος του χωριού μοιάζει με ένα μακρύ και πολύβουο καφενείο, όπου εκατοντάδες ντόπιοι και επισκέπτες απολαμβάνουν τη δροσιά και τους νόστιμους μεζέδες που σερβίρονται. 
Τα τέσσερα σύγχρονα mini-market, τα παραδοσιακά παντοπωλεία, τα δυο ανακαινισμένα αρτοποιεία, τα δυο μαγαζάκια με είδη δώρων και άλλα χρήσιμα είδη, τα δυο βενζινάδικα, το συνεργείο αυτοκινήτων και οι για κάθε ειδικότητα ελεύθεροι επαγγελματίες, εξασφαλίζουν ιδιαίτερα ικανοποιητικές συνθήκες διαβίωσης για τους ντόπιους και τους επισκέπτες. Οι συνθήκες αυτές το μισό χρόνο γίνονται ακόμα καλλίτερες με την αξιοποίηση των δυνατοτήτων που προσφέρουν τα Βατερά κατά τους θερινούς μήνες.
Τις συνθήκες αυτές βελτιώνουν ακόμα περισσότερο οι δραστηριότητες του πολιτιστικού συλλόγου, του ιππικού συλλόγου, του δραστήριου συλλόγου γονέων και κηδεμόνων, του θεατρικού ομίλου «Θέσπις», του τοπικού συμβουλίου αλλά και η ύπαρξη του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας και του αντίστοιχου λαογραφικού, που όλα μαζί και το καθένα ξεχωριστά δίνουν στους κατοίκους τη δυνατότητα για ευχάριστες διεξόδους είτε συμμετέχοντας στις προσπάθειες είτε απολαμβάνοντας τα αποτελέσματά τους.

_3vrisa

Οι δραστήριοι σύλλογοι κινούνται στην κατεύθυνση της διατήρησης και ανάδειξης της παράδοσης. Μιας παράδοσης η οποία είναι φανερή εκτός των άλλων και στα πέτρινα κτήρια του χωριού, τα οποία τα τελευταία χρόνια αναπαλαιώνονται. 
Ο ιππικός Σύλλογος δραστηριοποιείται στο μεγάλο πανηγύρι του Αγίου Γεωργίου. (23 Απριλίου ή Δευτέρα του Πάσχα) Το γραφικό ξωκλήσι, κτισμένο σε μια γραφική τοποθεσία στα νοτιοανατολικά του χωριού, όπου σμίγουν οι ελιώνες του κάμπου με τους πευκώνες των πλαγιών, αποτελούσε από παλιά αιτία και αφορμή για ανοιξιάτικες πασχαλιάτικες συνάξεις. Μπορεί σήμερα η μετακίνηση προς τα κει να μη γίνεται με τα γαϊδουράκια στολισμένα με τα ‘πεφκέλια’ –πολύχρωμα υφαντά- μπορεί να μη στήνονται οι κούνιες στα κλαδιά των πεύκων και να μην αντηχούν-συνοδεύοντας το πήγαινε έλα τους- το «Χριστός Ανέστη» και το «Αναστάς ο Ιησούς», μπορεί να μην ηχούν τα ‘τλάπια’, το πανηγύρι όμως με την περιφορά και τη «θυσία» του μοσχαριού, το μοίρασμα του φαγητού και προπαντός τα άλογα και το νυχτερινό γλέντι στην πλατεία του Πλάτανου, έχει αναζωογονηθεί και έχει γίνει το πρώτο του χωριού.

Ύστερα από λίγες μέρες (21 Μαΐου) έρχεται και το πανηγύρι του Αγίου Κωνσταντίνου, στη διοργάνωση του οποίου δραστηριοποιείται ο πολιτιστικός σύλλογος. Κλασσικό πανηγύρι με προσέλευση πλήθους πιστών απ’ όλη την περιοχή, περιφορά της αγίας εικόνας, παράλληλες δραστηριότητες (δεξιώσεις, χοροί κ.λ.π.) στην πλατεία του χωριού και καλό λαϊκό γλέντι για δυο βραδιές.

Στα Βατερά η καλή περίοδος (20 Ιουλίου) για την τουριστική κίνηση εγκαινιάζεται με το πανηγύρι τ’ Αγιού Λια. Ο εσπερινός στο γραφικό ξωκλήσι με την καταπληκτική θέα δίνει την ευκαιρία στους προσκυνητές να απολαύσουν κάτω απ’ τα πόδια τους την απέραντη παραλία. Μέχρι εκεί αντηχούν τα νησιώτικα από τις κομπανίες στο γλέντι που ακολουθεί για δυο βραδιές. Αν βοηθήσει λίγο ο καιρός το κέντρο των Βατερών ασφυκτιά απ’ την πολυκοσμία.
Όμως για τους γλεντζέδες αλλά και με έντονο το θρησκευτικό συναίσθημα κατοίκους της Βρίσας, οι ευκαιρίες για διασκέδαση δίνονταν με κάθε ευκαιρία. 

Το πανηγύρι του αγίου Ευσταθίου στα Βατερά στις 20 του Σεπτέμβρη σηματοδοτούσε τη λήξη των καλοκαιρινών διακοπών. Η γιορτή του Χριστού (6 Αυγούστου) έδινε την ευκαιρία σ' όλους ύστερα απ' τη λειτουργία στο γραφικό ξωκλήσι να σκορπιστούν στα περιβόλια τους στην εύφορη κοιλάδα του χειμάρρου της Λαγκάδας και να ξεφαντώσουν παρέα με τους ήχους των "¨τενεκέδων" για το ανάσυρμα του νερού απ΄ τα πηγάδια, που στην προκειμένη περίπτωση αντικαθιστούσαν τα τουμπελέκια. 
Σήμερα το πανηγύρι αυτό έχει σημαντικά ατονήσει αλλά εξακολουθεί αντάμα με τα αντίστοιχα της Αγίας Μαρίνας (17 Ιουλίου) της Αγίας Άννας (25 Ιουλίου) της Αγίας Παρασκευής (26 Ιουλίου) του Αγίου Παντελεήμονα (27 Ιουλίου) να δίνει την ευκαιρία για την υποδοχή των καινούριων παραθεριστών που καταφθάνουν, είτε στους χώρους των ξωκλησιών είτε στο ουζάκι που ακολουθεί στα καφενεία του χωριού. 
Αντίθετα το πανηγύρι του Αη Στάθη που προαναφέρθηκε αντάμα με τα αντίστοιχα του Ταξιάρχη (5 Σεπτεμβρίου), της Παναγιούδας (8 Σεπτεμβρίου) του Αγίου Φωκά (22 Σεπτεμβρίου) και του Αη Γιάννη του Θεολόγου (26 Σεπτεμβρίου) δίνουν την ευκαιρία του αποχαιρετισμού ανάμεσα στους ταξιδιώτες του καλοκαιριού και στους ακρίτες του χειμώνα. Απ' αυτά πιο γραφικά είναι το πανηγύρι του Ταξιάρχη στο οροπέδιο του Δαξαριού και του Αγίου Φωκά στο ομώνυμο ακρωτήρι.

Το μοναδικό πανηγύρι του χειμώνα είναι του Αγίου Γιάννη του Καλυβίτη στις 15 Ιανουαρίου. Στο ομώνυμο ξωκλήσι που δεσπόζει στη δυτική άκρη της παραλίας των Βατερών εξακολουθούν να συγκεντρώνονται αρκετοί πιστοί με πρωτοπόρους του καμιναρέους των τουβλάδικων των Βατερών, οι οποίοι εδώ και χρόνια αναλαμβάνουν τη διενέργεια του πανηγυριού. Πριν λίγα χρόνια ακολουθούσε γλέντι στις παρυφές του υψώματος στο οποίο βρίσκεται το εκκλησάκι.

Τα τελευταία χρόνια όμως το μεγάλο πανηγύρι γίνεται στα μέσα του Αυγούστου στον καθιερωμένο κοινό χορό των συλλόγων του χωριού (της Αθήνας, του πολιτιστικού και του ιππικού) Ολόκληρο το χωριό ζει στον παλμό αυτής της κοινής εκδήλωσης, η οποία σηματοδοτεί την νίκη των παραγόντων που ενώνουν όλους τους χωριανούς απέναντι στις διχαστικές τάσεις του παρελθόντος. 

Οι γιορτές του δωδεκαήμερου εξακολουθούν να έχουν πολλά στοιχεία απ' το παρελθόν. Τα γλυκίσματα (μακαρόνες και πλατζέδα), τα κάλαντα απ' την πιτσιρικαρία, ο "μνούχος" (αρσενικό χρονιάρικο αρνί) που αντιστέκεται στην εισβολή της γαλοπούλας μας θυμίζουν περασμένους καιρούς απ' τους οποίους όμως λείπουν οι καλλικάντζαροι σε αντίθεση με τον Αη Βασίλη, που έρχεται κάθε χρόνο και πλουσιότερος. Θύμα της εξέλιξης αποτελούν οι ρεφενέδες τα Αη Γιαννιού στις 7 του Γενάρη, που μάζευαν τις παρέες φίλων και συγγενών στα σπίτια για ατέλειωτο γλέντι που κορυφώνονταν με την πρωινή παρέλαση των σαρικοφόρων με τα κόκκινα "μεσάλια" (πεσέτες).
Οι απόκριες έχουν να παρουσιάζουν τα κλασσικά "γιούνια" με την πρόχειρη μεταμφίεση και τις πονηρές εκφράσεις και χειρονομίες με τα σύγχρονα παιδικά καρναβάλια που ξεζουμίζουν θέλοντας και μη τον οικογενειακό κορβανά για τις πολυποίκιλες στολές. Η Καθαρή Δευτέρα δίνει την ευκαιρία στα Βατερά να υποδεχτούν τους πρώτους επισκέπτες τους με την απλόχωρη αμμουδιά για το πέταγμα του χαρταετού και τα νόστιμα νηστίσιμα που μοιράζονται απλόχερα. 

Οι μέρες της Λαμπρής είναι ξεχωριστές στο χωριό με τον πάντα όμορφα στολισμένο επιτάφιο, ο οποίος αφού ακούσει το θρήνο των εγκωμίων από τη χορωδία περιφέρεται με τη συνοδεία της μουσικής κομπανίας που κάποτε αποτελούσε τη φιλαρμονική του χωριού, τον μυρωδάτο "αβαγιανό" που σκορπίζεται ( ως τα Μύρα) το Μέγα Σάββατο το πρωί στο "Ανάστα ο Θεός" και την "πολεμική" Ανάσταση, που σε πείσμα όλων των διαταγών για απαγόρευση της χρήσης βεγγαλικών ανακατεύει την αναστάσιμη χαρά με την τρομάρα των απανωτών μικρών και μεγάλων εκρήξεων. Μάταια προσπαθούν οι πολλοί να αφουγκραστούν το "τις εστί ο Βασιλεύς της δόξης" με το οποίο το εκκλησίασμα υποδέχεται τον Αναστηθέντα Χριστό.
Η Δευτερανάσταση στη Βρίσα γίνεται εθιμικά το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα με το κάψιμο του "Εβραίου" να προσελκύει το ενδιαφέρον των πολλών. Η Ανάσταση μπορεί σήμερα να μην "πουλιέται" δεν παύουν όμως οι ευλαβείς πιστοί να προσφέρουν τον οβολό τους για να κρατήσουν το κοντάρι της υπέρ της υγείας των οικογενειών τους. 

Στις 23 Ιουνίου παραμονής του γενέθλιου τ’ Αγιού Γιαννιού του Προδρόμου, τα "κάψαλα" ανάβουν σε αρκετές γειτονιές του χωριού δίνοντας την ευκαιρία σε μικρούς και μεγάλους να πηδήξουν τις φωτιές ευχόμενοι "Γιάννη μου Γιάννη μου πέτρα στο κεφάλι μου σίδηρο στη μέση μου …" ενώ ο "κλήδονας" της επομένης με τα μικρά προσωπικά αντικείμενα που ανασύρονται απ' τη γραγούδα συνοδευόμενα από ένα σκωπτικό για το καθένα τετράστιχο μάλλον έχει ατονήσει. 

Αλλά η κοινωνική ζωή του χωριού δεν είναι προσκολλημένη μονάχα στις καταγραφές του εορτολογίου. Δημιουργεί από μόνη της τρόπους διασκέδασης, σύσφιξης των διαπροσωπικών σχέσεων και ενίσχυση του κοινωνικού ιστού της μικρής κοινωνίας.
Η αρραβώνα και ο γάμος –αν και σπανίζουν ολοένα και περισσότερο- προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στο παραδοσιακό «κλιτch» (!!!) που κόβεται στα κεφάλια του γαμπρού και της νύφης και μοιράζεται στους προσκεκλημένους λίγο πριν ξεκινήσει η πομπή για την εκκλησία, συνοδεία με τη μουσική κομπανία που παίζει τον παραδοσιακό νυφκάτικο σκοπό και τα ξενόφερτα τελετουργικά με τη τούρτα, τη σαμπάνια και το φιλί κάτω απ’ τους ήχους ευρωπαϊκών ορχηστρικών. 
Η γέννηση του παιδιού και η βάφτισή του ως αιτίες χαράς και η κηδεία με το μνημόσυνο ως εκφάνσεις της λύπης εξακολουθούν να συνεγείρουν τη μικρή τοπική κοινωνία, δίνοντας της την αφορμή αλλά και το δικαίωμα να εκφράσει τα αλληλέγγυα αισθήματα της. Τα γεγονότα αυτά εξακολουθούν να είναι γεγονότα της τοπικής κοινωνίας και όχι μεμονωμένων προσώπων.

Τέλος οι σχολικές μονάδες του χωριού, το Δημοτικό και το Νηπιαγωγείο, παρεμβαίνουν σήμερα πολύ πιο έντονα στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Απ’ τη μια οι σχολικές γιορτές που πραγματοποιούνται με κάθε ευκαιρία και με ευρύ ακροατήριο και απ’ την άλλη τα ποικίλα προγράμματα σχολικών δραστηριοτήτων και η δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων τους ευαισθητοποιούν την τοπική κοινωνία. 

Η κοινωνία της Βρίσας, ήταν και είναι ανοικτή στους ανθρώπους –επισκέπτες ή οικονομικούς μετανάστες- στην πρόοδο και τον εκσυγχρονισμό, αντιμετωπίζοντας χωρίς φοβίες τα καινούρια δεδομένα έχοντας στέρεες βάσεις στις παραδόσεις της. 

Του Στρατή Νικέλη Διευθυντή Ενιαίου Λυκείου Πολιχνίτου

 

Λισβόρι

Ο οικισμός είναι γεμάτος ζωντάνια. Οι κάτοικοι ασχολούνται με την καλλιέργεια της γης. Εδώ παράγεται ακόμη η γλυκάνισος, ένα αρωματικό φυτό που οι σπόροι του χρησιμοποιούνται για την παρασκευή του ούζου. 
Το χωριό ιδρύθηκε τον 11ο ή τον 12ο αιώνα. Το αρχικό όνομά του ήταν ΛΕΣΒΟΡΙΟΝ όπως αναγράφει στο βιβλίο του ‘’Λεσβιάς’’ ο Σταυράκης Αναγνώστου, παράγει δε το όνομά του από τις λέξεις Λέσβου και ‘Οριον και αναφέρει ότι στην περιοχή αυτή υπήρχαν τα όρια των κτημάτων του Λέσβου.
Αντιγράφοντας από τα πρακτικά του κοινοτικού συμβουλίου Λισβορίου το 1963 παρατηρούμε ότι την καταγραφή των αρχαιοτήτων της περιοχής. Στην περιοχή βόρεια του σημερινού χωριού στην παραλία ‘’Κρουτήρ’’ υπάρχουν εκτεταμένα ερείπια προϊστορικού οικισμού που χρονολογούνται περί το 2000 π.Χ. και σύγχρονα προς την 5ην πόλη της Τροίας. Έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη ερειπίων καταποντισμένων λιμενικών εγκαταστάσεων. Στη περιοχή βρέθηκαν όστρακα που μαρτυρούν την άνθηση Μυνηναικού πολιτισμού στη Λέσβο. Κοντά στην περιοχή αυτή ανακαλύφθηκαν τα ερείπια πύργου τη εποχής των Παλαιολόγων. Σε γειτονικό εξωκλήσι είναι εντοιχισμένο το μονόγραμμα του Μανουήλ Παλαιολόγου. Στο Σκαμνιούδι εκεί κοντά ανακαλύφθηκαν νομίσματα και ενός μολυβδόβουλου του πάπα της Ρώμης Ευγένιου του Δ’ και υπάρχουν ερείπια Βυζαντινού οχυρού.
Στη θέση που βρίσκεται το σημερινό χωριό αναφέρεται ότι βρισκόταν η πανάρχαια πόλη ΛΕΣΒΟΣ από την οποία έλαβε την ονομασία της ολόκληρη η νήσος.
Η ιστορική σπουδαιότητα της περιοχής του Λισβορίου φαίνεται επί πλέον και από τα τοπωνύμια της περιοχής αυτής ‘’Τέμενος’’ και ‘’Τεμενίτης’’. Στης θέση αυτή έχουν διαπιστωθεί θεμέλια αρχαίων κτηρίων και το έδαφος γεμάτο από κομμάτια αγγείων, σώζονται δε μερικά από τα αρχαιότερα ελαιόδεντρα του νησιού.

_lisvori1

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΠΟΧΗ
Τα παλαιότερα μνημεία που να μαρτυρούν την ύπαρξη ανθρώπινου πολιτισμού στο Λισβόρι βρίσκονται στην περιοχή Αλυκούδι και Κουρτήρι. Συγκεκριμένα έχουν βρεθεί στην περιοχή Αλυκούδι και Κουρτήρι στη θάλασσα στο Αλυκούδι σε απόσταση 400 μέτρων από την ακτή φαίνεται στον πυθμένα της θάλασσας εκτεταμένος λιμενοβραχίονας (700 μέτρων) και ερείπια που συνεχίζονται και βγαίνουν μέχρι την ακτή σχηματίζοντας τόξο σε μικρά σημεία τα ερείπια έχουν απόσταση από τη θάλασσα μέχρι και 100cm. Αυτή η πόλη όπως αναφέρει ο Όμηρος λεγόταν Πύρρα και ήταν σπουδαίο λιμάνι. Καταποντίστηκε μάλλον κατά την έκρηξη του ηφαιστείου του Όρδυμνου. Σε όλη αυτή την περιοχή έχουν βρεθεί διάφορα ευρήματα και κυρίως νομίσματα. Στην περιοχή Κουρτήρι μάλιστα έχουν βρεθεί τάφοι με διάφορα κτερίσματα μέσα και φθαρμένους σκελετούς. Σε μια περιοχή ένα χιλιόμετρο πιο πάνω το Τέμενος σώζονται τα ερείπια από έναν βωμό. Την περιοχή Τέμενος και το όρος Τέμενος που λέγεται μέχρι σήμερα έτσι, την αναφέρει και ο Όμηρος. Επίσης στην περιοχή λίγο πιο κάτω από τον βωμό υπάρχουν τέσσερεις αιωνόβιες ελιές που η ηλικία τους μπορεί να ξεπερνά τα 2000 χρόνια. Λίγο δίπλα στον τοίχο του χωραφιού με τις ελιές έχουν βρεθεί πάρα πολλά νομίσματα αλλά ο άνθρωπος που τα βρήκε τα πούλησε. 
Στην περιοχή Κουκάρα, μέσα στο παρεκκλήσι της Παναγιούδας μια εντοιχισμένη πλάκα που φέρει κυμάτιο και είναι ίδια με το ναό της Άρτεμης στην Πέργαμο. Δίπλα σε ένα χωράφι έχουν βρεθεί δύο τάφοι που δεν ξέρουμε σε ποια περιοχή ανήκουν και είναι φτιαγμένοι από ένα πολύ σκληρό υλικό που λέγεται κυπύρι και είναι ένα μίγμα (σαν τσιμέντο) που δυο τουλάχιστον υλικά είναι η πίσσα και το κεραμίδι. 
Επίσης νομίσματα και αγγεία έχουν βρεθεί στην Καμάρα αλλά δεν βρέθηκαν καθόλου οικήματα.

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΠΟΧΗ
Κατά την βυζαντινή εποχή στην περιοχή Κατάπυργος (Κάτω πύργος λεγόταν τότε) υπήρχε οικισμός. Αυτό αναφέρεται από ένα Κώδικα για τα χωριά της Λέσβου στα Βυζαντινά χρόνια. Εκεί υπάρχει ένα παρεκκλήσι οι Άγιοι Ανάργυροι που χτίσαμε στα ίχνη μιας παλιάς εκκλησίας που βρίσκεται εκεί. 
Επίσης στην περιοχή Σκαμνιούδι, μια περιοχή δίπλα στο Κουρτήρι, βρίσκεται μέσα σε ένα παρεκκλήσι τον Άγιο Νικόλα η σφραγίδα του πάπα Λέοντα. Δίπλα υπάρχουν τα ερείπια από ένα μικρό πύργο όπου φύλαγαν οι Γατελούζοι έναν εξόριστο πρίγκιπα από την Θεσσαλονίκη.
Σε ένα άλλο εξωκλήσι τον Άγιο Αστράτηγο που ήταν αφιερωμένο στην χάρη του Αρχιστράτηγου των αγγέλων Ταξιάρχη υπήρχε η εικόνα του Ταξιάρχη και γινόταν θαύματα. Αλλά επειδή σύμφωνα με την παράδοση ένας τσομπάνης έβαλε τα πρόβατα μέσα ο Ταξιάρχης θύμωσε και έφυγε και πήγε στο Μανταμάδο που γίνεται πανηγύρι και κάνει θαύματα. (Τα παραπάνω αναφέρονται επίσης σε τουριστικό φυλλάδιο της Εκκλησίας του Ταξιάρχη στο Μανταμάδο).

ΕΠΟΧΗ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ
Κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας ο μόνος οικισμός που υπήρχε ήταν στον Κατάπυργο (βλ. Βυζαντινή εποχή). Οι κάτοικοι όμως αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον Κατάπυργο και να πάνε να εγκατασταθούν στην περιοχή που είναι σήμερα χτισμένο το Λισβόρι γιατί πειρατές που αποβιβαζόταν στη Σκάλα έκαναν ξαφνικές επιθέσεις και άρπαζαν τις κοπέλες που πήγαιναν στη ρεματιά για να πλύνουν. Καμιά φορά άφηναν τους Χριστιανούς παρά μόνο όταν τους πλήρωναν γερά. Οι Τούρκοι είχαν τα καλύτερα χωράφια και έβαζαν τους Έλληνες να δουλεύουν μέσα χωρίς πληρωμή. Επίσης για να πάρει Χριστιανός την σοδειά του (στάρι, ελιές, κτλ.) έπρεπε πρώτα να πάει στα Αλώνια να έρθει ο φαρατζής του Χατζή – Πασά να πάρει το χαράτσι (1/10 της σοδειάς) και μετά να φύγει. Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών το 22 οι Τούρκοι έφυγαν. Μετά ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στα τουρκικά σπίτια πολλοί πρόσφυγες από τη Μ. Ασία αλλά οι πιο πολλοί έφυγαν. 

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ
Μετά την αποχώρηση των Τούρκων ακολούθησε μια περίοδος ειρήνης και οι κάτοικοι ασχολήθηκαν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Καλλιεργούσαν κυρίως δημητριακά και αργότερα καπνό. Οι ελιές ήταν περιορισμένες. Η κυριότερη απασχόλησή τους από τις γεωργικές τους εργασίες ήταν να χτίζουν. Γενικά αυτά τα χρόνια οι άνθρωποι δούλευαν πολύ, έφτιαχναν δρόμους, τοίχους για να φράξουν τα χωράφια τους, στάβλους, μάντρες για τα ζώα τους και έφτιαχναν πρόχειρα σπίτια (ντάμια) για να κάθονται να φυλάνε τα πρόβατα γιατί ερχόταν τη νύχτα ζωοκλέφτες από το Πλωμάρι κυρίως και έκλεβαν πρόβατα. Μετά ήρθε ο πόλεμος και πολλοί νέοι τότε του χωριού πήγαν και πολέμησαν στην Αλβανία. Μετά τον πόλεμο ήρθα μαζί με τους στρατιώτες που επέστρεψαν και μερικοί Αλβανοί που ήταν τεχνίτες στο φτιάξιμο τοίχων για τα χωράφια. Η κατοχή από τους Γερμανούς δεν ήταν και πολύ βαριά. Μόνο όταν ήρθαν στην αρχή έσφαξαν κάτι παπάδες που κατοικούσαν στο παλιό σχολείο πάνω από την Εκκλησία. Μετά οι Γερμανοί έφυγαν και περνούσαν σπάνια από το χωριό, και όταν περνούσαν ήταν λίγοι και δεν πείραζαν τους κατοίκους. Μόλις έφυγαν οι Γερμανοί οι κάτοικοι ξανάρχισαν τις παλιές τους ασχολίες ενώ συγχρόνως οι κάτοικοι άρχισαν να μεταναστεύουν και ο πληθυσμός του χωριού να μειώνεται. 

ΗΘΗ – ΕΘΙΜΑ – ΓΙΟΡΤΕΣ

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ
Τα σπίτια κάνουν γλυκίσματα για να είναι γλυκός ο χρόνος και καθαρίζονται τα σπίτια. Την Πρωτοχρονιά το πρωί όποιος έρχεται στο σπίτι κάνει το ποδαρικό, να χαιρετήσει δηλαδή τους νοικοκυραίους, έπρεπε να πάρει μαζί του ένα κλαδί από ελιά με καρπούς απάνω, ένα στεφάνι από αγιόκλημα, μια μαλλιασμένη πέτρα και ένα ρόδι. Μόλις μπει με το δεξί πρέπει να δώσει το ελαιόκλαδο, το στεφάνι και την πέτρα και να χτυπήσει το ρόδι κάτω και να πει: «Όπως γεμάτο είναι το ρόδι έτσι γεμάτο να’ναι το σπίτι σας καλά, και όπως είναι μονιασμένη η ροδοπάπουδα έτσι μονιασμένη να’ στε και ‘σεις». Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς μαζεύονται οι άνθρωποι στα καφενεία και παίζουν χαρτιά μέχρι τα ξημερώματα. Πολλές φορές παίζουν πολλά λεφτά. Οι μικρότεροι πάνε και λένε τα κάλαντα και με λεφτά που βγάζουν πάνε και παίρνουν γλυκά και πολλές φορές παίζουν εκεί αυτοί κρυφά χαρτιά μέσα στους δρόμους ή σε εγκαταλειμένα σπίτια. Οι νυκοκυρές φροντίζουν να τελείωσουν τις δουλειές τους προτού να γυρίσει ο χρόνος γιατί γρουσουζιά λένε να αλλάξει ο χρόνος και να δουλεύουν ακόμα. Στη βασιλόπιτα κόβουν ένα κομάτι για το Θεό, την Παναγία, τον Χριστό, τον πατέρα, την μάνα, τα παιδιά, τους συγγενείς, το σπίτι, το χωράφι, τα ζώα κτλ.

ΦΩΤΑ
Την παραμονή τα Φώτα παίρνουν αγιασμό κάθε σπίτι και ρίχνει από λίγο αγιασμό σε κάθε χωράφι για να έχει σοδειά. Το βράδυ της παραμονής κατά τα μεσάνυχτα νέος μέχρι 18 χρονών λένε τα τοπικά κάλαντα: «Σήκω κυρά να στολιστείς να πας ταχιά στα Φώτα που θα βαφτίσουν το Χριστό, και είναι μεγάλη δόξα σα σηκωθείς και ξεσαστείς και βάλεις τα καλά σου…» Την άλλη μέρα ο παπάς μαζί με κόσμο αφού τελειώσει τη δοξολογία για τα Φώτα, κατεβαίνει στο Σκαμνιούδι και ρίχνει το σταυρό στο λιμάνι για να αγιαστούν τα νερά. Ένα έθιμο που έχουν οι βαρκάρηδες είναι να σπρώχνουν κάποιον στη θάλασσα και να τον συγκροτούν και να λένε «Καλά που σε βάσταξα»

ΑΠΟΚΡΙΕΣ
Τις απόκριες παλιά έκαναν πολλά φαγητά όπως πίτες διάφορες, κότες πιλάφι και ότι έμενε το έδιναν με την άλλη μέρα στους Γιουρούκηδες (Γύφτους) για να πάρουν ξύλα. Την Καθαρή Δευτέρα έτρωγαν κουκιά βρεμένα μόνο και έκαναν το κοτσιάφι με νερό και σταφίδες. Όλη αυτή την εβδομάδα δεν έτρωγαν ούτε λάδι. Επίσης παράλειψα να σας πω πως σε μερικά σπίτια έπαιζαν το ταψί, χόρευαν και ντυνόταν «γιούνια». Τα παιδιά ντύνονται και αυτά γιούνια και γύριζαν νύχτα στα σπίτια και οι νυκοκυραίοι τους καλοδέχονται και τους φιλεύουν. 

ΠΑΣΧΑ
Το Πάσχα οι άνθρωποι σφάζουν το πρωί τα αρνιά για να είναι έτοιμοι και μετά αφού τα έχουν ετοιμάσει όλα για το τραπέζι πάνε στα καφενεία ή στα σπίτια τους και κάθονται. Η εκκλησία στολίζεται και τα παιδιά έχουν αγοράσει από μέρες τα βεγγαλικά τους. Κατά τις 11 το βράδυ η καμπάνα χτυπά και γίνεται η λειτουργία τα παιδιά ρίχνουν τα βεγγαλικά ενώ οι άνθρωποι πάνε σπίτι τους να φάνε και συνήθως τρώνε συκώτια τηγανιτά και μετά σούπα και τυρί φέτα με κρασί ή μαγειρίτσα. Με την άλλη μέρα γίνεται ξανά η λειτουργία και ο παπάς από την εξέδρα που είναι ανεβασμένος ρίχνει ένα ποτήρι ξύλινο και όποιος το πιάσει θα πάρει ένα χρηματικό ποσό. 

ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ
Την Πρωτομαγιά οι άνθρωποι φτιάχνουν με μέλι και τριαντάφυλλα ένα γλυκό και ο πατέρας πρωί – πρωί το βάζει στο στόμα των παιδιών την ώρα που κοιμούνται. Συνήθως ψήνουν αρνί και γιορτάζουν στην ύπαιθρο με τραγούδια και χορούς. 

ΑΝΑΛΗΨΗΣ
Της Ανάληψης έχουν συνήθεια να μοιράζουν το γάλα οι τσομπάνηδες στους συγχωριανούς τους. Οι βαρκάρηδες παίρνουν λαμπάδες που τις έχει ραντίσει με αγιασμό ο παπάς και τις ανάβουν μέσα στις βάρκες τους. 

ΚΛΕΙΔΩΝΑΣ
Κατά τις 24 Ιουνίου γίνεται ο Κλείδωνας. Μέσα σε ένα καλάθι ή κουτί οι κοπέλες βάζουν από ένα δικό τους πράμα, ένα σκουλαρίκι, μία όμορφη πέτρα και τα κλείνουν με μικροπράγματα των αγοριών. Κατά τις 10 τη νύχτα τα κορίτσια ανοίγουν τον κλείδωνα και βγάζουν ένα κοριτσίστικο και ένα αγορίστικο και του αφιερώνουν ένα τραγούδι. 

ΠΑΝΗΓΥΡΙ ΑΓΙΟΥ ΓΙΑΝΝΙΟΥ
Ο Άγιος Γιάννης ο Πρόδρομος είναι πολιούχος άγιος του Λισβορίου και στις 29 του Αυγούστου γίνεται πανηγύρι με μουσική. Μετά την λειτουργία γίνεται η περιφορά της εικόνας του Άγιου Γιάννη μέσα στο χωριό από καβαλάρηδες. Και ακολουθεί το βράδυ γιορτή με τραγούδι μέχρι το ξημέρωμα. Η μουσική βρίσκεται στην αγορά και η πίστα είναι στη μέση. Οι οικογένειες και οι παρέες κλείνουν από ένα τραγούδι και χορεύουν με τη σειρά διάφορους χορούς. 

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Τα Χριστούγεννα οι χωριανοί σφάζουν ή αρνιά ή γουρούνια. Για γλυκά κάνουν κουρμάδια. Τα παιδιά πάνε και λένε τα κάλαντα, στολίζουν το δέντρο. Τα Χριστούγεννα οι άνθρωποι τα περνάνε μέσα στα σπίτια τους. 

ΓΑΜΟΣ
Ο γάμος που θα γινόταν στο χωριό έπρεπε να γίνει ύστερα από μια μεγάλη προετοιμασία της νύφης και του γαμπρού. Ο γάμος θα γίνει από προξενιά ή από αίσθημα. Από προξενιό ο γάμος είχε συνέπειες δηλαδή απαιτήσεις του γαμπρού ή της νύφης. Αν ο γαμπρός άρεσε τη νύφη δηλαδή χωρίς να τη γνωρίζει καλά θα έστελνε κάποιο δικό της που γνώριζε και θα της μιλούσε. Αν συμφωνούσε ο γαμπρός θα πήγαινε στο σπίτι της νύφης για τη γνωριμία. Αν καταλάβαιναν ότι ταίριαζαν την Κυριακή περνούσαν τις βέρες. Αυτό το βράδυ που γινόταν η αρραβώνα έριχναν τρεις τουφεκιές για να μάθει το χωριό ότι κάποιος αρραβωνιάστηκε. Όταν περνούσαν τη βέρα στο χωριό του γαμπρού του έδιναν και ένα χαστούκι για γούρι. Κερνούσαν το μέλι το γαμπρό για να κολλήσει με τη νύφη και στη συνέχεια έδιναν σ΄ όλο το σόι του, μ΄ αυτό το τρόπο τελείωνε η αρραβώνα και όριζαν ημερομηνία γάμου. Μια εβδομάδα πριν το γάμο ετοίμαζαν την προίκα της νύφης και την στόλιζαν παντού μέσα στο σπίτι αυτό ήταν το λεγόμενο «Νυφοστόλι». Την Τετάρτη ζύμωναν τα «Κλίτσια» κάτι μικρά ψωμάκια που τα μοίραζαν στους πιο συγγενείς τους. Την ίδια μέρα μοίραζαν και τις μπομπονιέρες. Το Σάββατο μαζεύεται κόσμος στο σπίτι της νύφης και τη χορεύουνε με διάφορα τραγούδια για το γαμπρό τη νύφη και το κουμπάρο. Μετά μοιράζουν ένα ποτό γλυκό που το κάνει η μάνα και η γιαγιά της νύφης αν έχει αυτό το λένε «Σιρμαέτ» βρασμένη κανέλα που τη μοιράζουν όταν είναι για να χορέψουν την νύφη. Την Κυριακή το πρωί ετοιμάζουν το φαγητό. Ένα απλό φαγητό που συνηθίζεται σε κάθε γάμο είναι το λεγόμενο «Κισκέκ» που γίνεται από σιτάρι και κρέας μέσα σε καζάνια. Ο κόσμος πηγαινοέρχεται στο σπίτι για να δει το Νυφοστόλι και πηγαίνει τα δώρα. Το απόγευμα αρχίζουν να ετοιμάζουν την νύφη όπου την τραγουδούν κιόλας όταν ετοιμαστεί, έρχεται η μουσική να την πάρει, τους ανθρώπους με τα όργανα τους κερνούν. Ο πατέρας και ο αδερφός της νύφης αν έχει την παίρνουν και την πηγαίνουν στην εκκλησία όπου περιμένει ο γαμπρός με την ανθοδέσμη. Ο παπάς τους διαβάζει και αφού αρχίσει το μυστήριο μοιράζουν το ρύζι. Όταν τελειώσουν βάζουν οι συγγενείς τους τα χρυσαφικά στη νύφη ή στο γαμπρό και τους λένε διάφορες ευχές. Ο κόσμος βγαίνει και πηγαίνει στην αγορά όπου είναι στρωμένα τραπέζια με φαγητά για το φαγοπότι. Η μουσική παίζει το «νυφκάτο» που το χορεύει η νύφη και ο γαμπρός. Μετά πηγαίνει η νύφη σπίτι να αλλάξει και συνεχίζεται το γλέντι. Όταν τελειώσει το γλέντι φεύγουν για το γαμήλιο ταξίδι. Ύστερα από μια εβδομάδα όταν γυρίσουν πηγαίνουν στην εκκλησία για να τους σταυρολογήσει δηλαδή τους διαβάζει μια ευχή. Μετά πηγαίνει κόσμος στο σπίτι για να τους κεράσουν είναι οι λεγόμενοι καφέδες. Κατά αυτό τον τρόπο γίνεται ο γάμος στις επαρχίες μέχρι και τις μέρες μας.
Τέλος ένα άλλο έθιμο είναι το Νυφοπάζαρο. Κάθε Κυριακή οι κοπέλες ανέβαιναν στη διακλάδωση του κεντρικού δρόμου και συγκεκριμένα στην περιοχή «Ορνό» όπου μαζεύονταν τα αγόρια του χωριού και έτσι ξεκινούσαν τα πρώτα φλερτ.

ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ
Στα παλιά χρόνια οι άνθρωποι δούλευαν πολύ. Κυρίως ήταν γεωργοί και κτηνοτρόφοι. Κυριότερες καλλιέργειες ήταν τα δημητριακά, ο καπνός και η «μυρουδιά» γλυκάνισος από όπου έβγαινε το ούζο. Επίσης για το θέρισμα, το αλώνισμα και το όργωμα κάθε οικογένεια είχε ένα ζευγάρι άλογα ή βόδια. Οι ελιές δεν ήταν τόσες πολλές και υπήρχαν δύο ελαιοτριβεία, ένα της Εκκλησίας και ένα του Αντώνη Ζουμπαντή.
Επίσης πολλοί κάτοικοι του χωριού είχαν ντάμια (χαμηλή πρόχειρη οικοδομική κατασκευή) στην εξοχή όπου έμεναν το καλοκαίρι και έκαναν μπαξέδες και μποστάνια. Επίσης υπήρχαν αρκετά αμπέλια. Οι τσομπάνηδες περνούσαν όλο τον καιρό τους σχεδόν στον κάμπο και σπάνια ανέβαιναν στο χωριό γιατί έπρεπε να φυλάνε τα πρόβατα από τους κλέφτες. Επίσης υπήρχαν και τρεις βάρκες αλλά τα ψάρια ήταν τόσο άφθονα που καμιά φορά στο ψάρεμα της μπάφας οι ψαράδες σε καλές ψαριές έπιαναν από 1.000 μέχρι 2.000 κιλά.
Γενικά δούλευαν πολύ οι άνθρωποι και ζούσαν λιτή ζωή.
Στο χωριό οι περισσότεροι δρόμοι ήταν πλακόστρωτοι. Υπήρχαν μόνο δύο βρύσες. Η μία δίπλα στο τζαμί που ήταν σαν σιντριβάνι και μια από έξω και μια έξω από το καφενείο του Γαβριήλ Μηνά. Τα σπίτια ήταν μονώροφα ή διώροφα και στο δώμα έβαζαν λίπεδο που το έπαιρναν από την περιοχή του Αλμυρού. Στο χωριό υπήρχε ένα ραφείο, ένα υποδηματοποιείο και τα καφενεία ήταν και παντοπωλεία. Τα παιδιά έκαναν γυμναστικές επιδείξεις και παραδοσιακούς χορούς στις εθνικές γιορτές. Επίσης είχαν κάνει ένα γήπεδο στην περιοχή Τίδα και όταν είχαν καιρό πήγαιναν να παίξουν ποδόσφαιρο. Αργότερα γίνεται και ομάδα βόλεϊ. Τα παιδιά συνήθως δεν σπούδαζαν, το πολύ πολύ έβγαζαν το δημοτικό και μετά γινόταν αγρότες ή κτηνοτρόφοι ή μάθαιναν κάποια τέχνη. 

Ευχαριστούμε
τον Ιωάννη Παπαναστασίου, τον Σταύρο Ι. Κουλαρά, την Τριάδα Προκοπίου και την Χίου Όλγα
για τις πληροφορίες που μας έδωσαν.

_lisvori0

 

Νυφίδα

Δυτικά του Πολιχνίτου, πίσω από τον Προφήτη Ηλία και το ‘’Όργαλο’’, ακολουθώντας τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο απλώνεται ο όρμος της Νυφίδας. Μεγάλος οικισμός φιλοξενεί στον κάμπο τα εξοχικά των Πολιχνιατών που μέσα σε περιβόλια και νερά έχουν χτίσει ωραιότατα σπίτια. Στην υπέροχη παραλία ο επισκέπτης μπορεί να απολαύσει τα ζεστά νερά του κόλπου της Καλλονής, ενώ μπορεί να γευματίσει στις ψαροταβέρνες δίπλα στην θάλασσα.

_nifida0

Η Νυφίδα έχει και αυτή την ιστορική της παράδοση. Λέγεται ότι στη τοποθεσία της σημερινής Νυφίδας γινόταν ένα γάμος και προτού στρωθούν τα τραπέζια ήρθαν οι πειρατές. Η νύφη σώθηκε φεύγοντας καβάλα στο άλογο του γαμπρού. Στο δρόμο καθώς σκαρφάλωναν στα ανατολικά υψώματα του Πολιχνίτου έπεσε το παπούτσι της νύφης αλλά από την τρομάρα των πειρατών δεν σταμάτησαν να το πάρουν. Πιο πάνω σ’ ένα πρίνο σχίστηκε το μανίκι της νύφης και έμεινε κρεμασμένο πάνω στα κλαδιά. Αφού τελικά κατόρθωσαν να ξεφύγουν από τους πειρατές έστησαν τον χορό του γάμου και συνέχισαν τις γαμήλιες χαρές. Από τότε οι αντίστοιχες τοποθεσίες ονομάζονται ‘’Νυφίδα’’ , ‘’Παπούτσι’’ , ‘’Μανίκι’’ και ‘’Χορεύτρια’’. 

Στην περιοχή ‘’Περιβόλα’’ της Νυφίδας στην θέση ‘’Χαλακιές’’ έχει εντοπιστεί ο αρχαιότερος οικισμός όλης της Λέσβου, ο οποίος χρονολογείται από την εποχή του χαλκού και ίσως ακόμη και στο τέλος της νεολιθικής εποχής.

_nifida1

 

Πολιχνίτος

Το όνομά του το πήρε κατά μια έννοια από την λέξη ‘’Πολίχνη’’ που σημαίνει μικρή πόλη και κατά μία άλλη έννοια από την συνένωση των λέξεων πολλά ίχνη. Πράγματι κατά την παράδοση στην περιοχή ήταν διάσπαρτα πολλά μικρά χωριουδάκια, όπως: ο Άγιος Βασιλειο_poli1ς, η Αγία Τριάδα, τα Μελαντά, το Δαμάνδρι, η Τραπεριά, τα Τσίχια, τα Δροκόπια, τα Κουξόνια, η Αγία Άννα, η Περιβόλα, ο Κατάπυργος και η Στρογγυλού.

Από τον φόβο των Σαρακηνών πειρατών όμως αναγκάσθηκαν να μετοικήσουν στην σημερινή τοποθεσία, που βρίσκεται μακριά από την θάλασσα, περιβάλλεται από υψώματα και δεν είναι ορατή ούτε από τον κόλπο Καλλονής ούτε και από το Αιγαίο Πέλαγος. 
Ευρήματα που κατά καιρούς βρίσκονται κατά το άνοιγμα πηγαδιών ή θεμελίων σπιτιών επιβεβαιώνουν την παραπάνω παράδοση. 

Ο Πολιχνίτος βρίσκεται μέσα σε μία βαθιά πεδιάδα που περιβάλλεται από τα υψώματα Καρδώνας, Ράχτα, Πλακούρα, Πλάκες Προφήτης Ηλία και άλλα.

Ο Πολιχνίτος έχει χτιστεί πάνω σε ηφαιστειακούς ιγνιμβρίτες. Ο ιγνιμβρίτης δουλεύεται και λαξεύεται εύκολα, έχει ανθεκτικότητα και μ’ αυτήν την πέτρα είναι χτισμένα όλα
τα οικοδομήματα στον Πολιχνίτο.

Στον Πολιχνίτο αξίζει να επισκεφτεί ο επισκέπτης τον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου, όπου βρίσκεται και τεμάχιο από το ιερό λείψανο του Πολιούχου Αγίου και να θαυμάσει το καμπαναριό που είναι το ωραιότερο του νησιού.
Αξίζει να περπατήσει στα λιθόστρωτα δρομάκια του χωριού που έχει χαρακτηριστεί διατηρητέος οικισμός. 
_pol23

ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΟΛΙΧΝΙΤΟΥ: Ο καθεδρικός ναός του Αγίου Γεωργίου στον Πολιχνίτο με το πανέμορφο πετροπελέκητο καμπαναριό του, το οποίο φημίζεται ως το ωραιότερο της Λέσβου, χτίστηκε επί τουρκοκρατίας και _pol4 υπάρχει για το χτίσιμό του η παρακάτω παράδοση: Για να χτιστεί η εκκλησία έπρεπε να δοθεί η άδεια από τους Τούρκους, οι οποίοι βέβαια δεν έδιναν άδεια για μεγάλη εκκλησία.
Ένας Πολιχνιάτης με το όνομα Παπαδημητρίου και με το παρατσούκλι ‘’Ροδανάς’’ πήρε μια πολύ λεπτή κλωστή και διπλώνοντάς την ώστε να φαίνεται σαν να πρόκειται περί μονής κλωστής πήρε και μέτρησε την περίμετρο της  άχτιστης εκκλησίας και την παρουσίασε στους Τούρκους για να του δώσουν την άδεια. Η κλωστή στάλθηκε στην Κωνσταντινούπολη με έναν μιλημένο ναυτικό. Αφού οι Τούρκοι ενέκριναν την διπλή κλωστή σαν μονή γύρισε πίσω και ξεδιπλώνοντάς την άρχισαν να χτίζουν την εκκλησία με την διπλή περίμετρο.
Το αποτέλεσμα ήταν να χτιστεί η εκκλησία μεγάλη, αλλά να εκτελέσουν οι Τούρκοι τον ‘’Ροδανά’’ επειδή τους ξεγέλασε.

Πρόκειται για μία εντυπωσιακή τρίκλιτη βασιλική που γοητεύει τον επισκέπτη με τις επιβλητικές της διαστάσεις, τις πάμπολλες κολώνες και το θαυμάσιο ξυλόγλυπτο τέμπλο. Η επιβλητικότητα της εκκλησία και ο πλούτος της οικοδομής της δεν περιορίζεται μόνο στον εσωτερικό της χώρο, αλλά επεκτείνεται και έξω στις αυλές, στα προαύλιά της, στους τοίχους που την περιτοιχίζουν και στο μεγαλόπρεπο καμπαναριό της. Ολόκληρο αυτό το βασιλικό οικοδόμημα είναι έργο αξιόλογων πρωτομαστόρων της Λέσβου.
Στην είσοδο του νάρθηκα υπάρχει επιγραφή με το όνομα του πρωτομάστορα ο οποίος έχτισε την εκκλησία. Η επιγραφή αυτή γράφει: ‘’Θεοδορι Κάλφα του Αθανασίου από τιν Βατούσα, 1805 Αρχι θεμελίου Αυγούστου ‘’ . Το καμπαναριό με τους εκκλησιαστικούς αυλόγυρους έχει χτιστεί το 1892 από σπουδαίους Πολιχνιάτες λιθοξόους. Τα πετρώματα, με τα οποία είναι χτισμένη ολόκληρη η εκκλησία με το καμπαναριό της και τους αυλόγυρούς της είναι ιγνιμβρίτες, ηφαιστειακά πετρώματα, τα οποία αποτελούν τα χαρακτηριστικά πετρώματα της περιοχής.

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ: Το τζαμί επί τουρκοκρατίας, που τώρα φιλοξενεί τα ΕΛ.ΤΑ., το Ειρηνοδικείο, το Δημοτικό Σχολείο, τα μεγαλοπρεπή αρχοντικά στην είσοδο της πόλης αλλά και σε όλον τον οικισμό, το Πολιτιστικό Κέντρο Νεότητας, που παλαιότερα ήταν το Δημοτικό ελαιοτριβείο με το φουγάρο και τον πελαργό – σήμα κατατεθέν του Δήμου, το Λαογραφικό Μουσείο, η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και οι Ιαματικές πηγές.

_pol0

 

Σκάλα Πολιχνίτου

Η Σκάλα Πολιχνίτου, το επίνειο της κωμόπολης του Πολιχνίτου, είναι ένα σύγχρονο αγκυροβόλιο, ιδανικός τόπος για περίπατο και αφετηρία για εξορμήσεις σε όλο το νησί. Αποτελεί σήμερα σημαντική λιμενική μονάδα στο νησί φτιαγμένη για να δεχτεί μεγάλου εκτοπίσματος πλοία.
Η θέση της, ακριβώς μετά το στόμιο του κόλπουskalavrisi Καλλονής είναι προνομιακή είτε για λόγους εμπορικής σκοπιμότητας είτε για άμεση προσφορά ασφαλούς ελλιμενισμού. Οι ψαράδες της περιοχής με τον αλιευτικό τους  συνεταιρισμό εφοδιάζουν της γύρω περιοχές, αλλά και την Μυτιλήνη και την Αθήνα, με φρέσκο ψάρι, όστρακα, χτένια και τις περίφημες σαρδέλες Καλλονής. Στο λιμάνι υπάρχουν πολλές ψαροταβέρνες όπου ο επισκέπτης μπορεί να απολαύσει όλα αυτά χαλαρώνοντας με φόντο το ηλιοβασίλεμα πάνω από τα βουνά της Άγρας.

Πέρα από το λιμάνι απλώνεται η παραλία με την αμμουδιά και στον δρόμο τα αλμυρίκια, ένα σύνολο πανέμορφο, με φόντο τους ελαιώνες προς τα νότια. Εδώ μπορεί ο επισκέπτης να απολαύσει το μπάνιο και το φαγητό του.
Στην είσοδο του οικισμού, στα δεξιά του δρόμου έχει χτιστεί η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη. Είναι μια ιδιαίτερη Βασιλική. Εντύπωση προκαλεί η πρόσοψή της με τα ψηλά παράθυρα.
Τον νάρθηκα στηρίζουν κολώνες που πατούν σε βάσεις παλαιού ναού. Επίσης στην είσοδο βρίσκεται μια παλιά μαρμάρινη βρύση όπου στην αψίδα διαβάζουμε ότι είναι του 1834.

Προχωρώντας προς την παραλία διακρίνουμε ένα ψηλό κτήριο του οποίου τα παράθυρα έχουν αψίδες και τόξα με το πολυγωνικό φουγάρο. Ήταν το αρχοντικό του Καλλιά-Μπέη, τοπικού παράγοντα της περιοχής σε παλαιότερες εποχές. Έχει κηρυχθεί διατηρητέο μνημείο. Εδώ μέσα βρήκαν καταφύγιο οι πρόσφυγες. 
Εστιατόρια, ψησταριές, καφετέριες, πιτσαρίες απλώνουν τα τραπεζάκια τους κάτω από τα αρμυρίκια. Είναι πανέμορφο και δροσερό μέρος για να καθίσει ο επισκέπτης. Στην Σκάλα υπάρχουν πολλά ενοικιαζόμενα δωμάτια σε νεόχτιστα συγκροτήματα.

_skala1

ΑΛΥΚΕΣ ΠΟΛΙΧΝΙΤΟΥ: Προχωρώντας προς τα βόρια βρίσκονται οι αλυκές Πολιχνίτου. Κατ’ αρχήν οι αλυκές ήταν φυσικές και ξεκίνησαν από τα χρόνια της τουρκοκρατίας. Η θάλασσα έμπαινε τον χειμώνα από μόνη της μέσα στη προσχωσιγενή πεδιάδα και το καλοκαίρι που εξατμιζόταν το νερά σχημάτιζε το αλάτι. Οι Αλυκές αποτελούνται από τις μηχανές, τα ‘’τηγάνια’’, τις ‘’θερμάστρες’’ και τα ‘’αλοπήγια’’. Οι μηχανές και τα ‘’αλοπήγια’’ βρίσκονται στο κέντρο των αλυκών. Τα ‘’τηγάνια’’ είναι επίπεδοι χώροι , καθένας από τους οποίους είναι περίπου 1000 τ.μ. , βρίσκονται συνήθως στα υψηλότερα σημεία των αλυκών για να έχουν φυσική ροή, χωρίζονται με προχώματα και συγκοινωνούν μεταξύ τους με ξύλινες πόρτες. 

_skala2

Οι προετοιμασίες γίνονται τον Μάιο. Οι κύριες προεργασίες είναι ο ‘’προχωματισμός’’ και ο ‘’κυλινδρισμός’’ των ‘‘αλοπηγίων’’ με ειδικό κύλινδρο και αλλαγή των πορτών. Με τον ‘’κυλινδρισμό’’ επιτυγχάνεται η ισοπέδωση των ‘’αλοπηγίων’’, όπου τα δάπεδο γίνεται στεγανό. Από τον Ιούνιο μια μετά αρχίζουν τα λεγόμενα ποτίσματα. Το νερό  τραβιέται από την θάλασσα με τις μηχανές και ρίχνεται μέσα στα ‘’τηγάνια’’. Εδώ συμβαίνουν δύο γεγονότα, η καθίζηση των διαφόρων επιβλαβών αλάτων, που περιέχονται στο θαλάσσιο νερό και το λεγόμενο ‘’ψήσιμο του νερού’’, που σημαίνει την μερική εξάτμισή του. Από ‘’τηγάνι’’ σε ‘’τηγάνι’’ μεταφέρεται το ψημένο νερό στα ‘’αλοπήγια’’, όπου γίνεται η πήξη του αλατιού. Με την βοήθεια του αέρα και του ήλιου εξατμίζεται το νερό, αυξάνεται η πυκνότητα του αλατιού μέσα στο λεγόμενο ‘’αλατόλαδο’’, όπως λέγεται το νερό των ‘’αλοπηγίων’’ και αρχίζει η καθίζηση των κρυστάλλων του αλατιού. Κατά διάφορα χρονικά διαστήματα, ανάλογα με την πυκνότητα του άλατος στα ‘’αλοπήγια’’ , η οποία μετριέται με το πυκνόμετρο, αφαιρείται το ‘’αλατόλαδο’’ το οποίο ρίχνεται στη λεγόμενη ‘’χαντάκα’’ και διοχετεύεται στα εκάστοτε ‘’αλοπήγια’ καινούργιο ‘’ψημένο νερό’’ από τα τηγάνια. Η διαδικασία αυτή θα επαναληφθεί πολλές φορές έως ότου επέλθει χημικός κορεσμός, οπότε και το πάχος του αλατιού φτάνει περίπου τους 10 – 15 πόντους. Τέλος μπαίνουν στα ‘’αλοπήγια’’ οι λεγόμενοι ‘’βγαλτάδες’’ με τα τσεκούρια και αρχίζουν να βγάζουν το αλάτι το οποίο σωριάζουν σε ‘’κουβάρες’’.
Παλαιότερα η μεταφορά του αλατιού γινόταν με βαγόνια, τα οποία έσερναν άλογα. Το αλάτι του Πολιχνίτου θεωρείται από τα καλύτερα αλάτια της Ελλάδος, είναι πολύ άσπρο και πολύ γευστικό και έχει μεγάλη περιεκτικότητα φυσικού ιωδίου.

ΚΟΛΠΟΣ ΚΑΛΛΟΝΗΣ: Η παραθαλάσσια περιοχή του Πολιχνίτου αποτελεί έναν από τους μοναδικούς υγροβιότοπους για τα πουλιά στην Ελλάδα. Πάνω από 130 είδη πουλιών έχουν καταγραφεί στον κόλπο Καλλονής από τα οποία άλλα παραμένουν εκεί και άλλα μεταναστεύουν. Για τους βιολόγους, ορνιθολόγους και τους ερασιτέχνες παρατηρητές η περιοχή αποτελεί ένα ζωντανό μουσείο φυσικής ιστορίας, στο οποίο μπορεί να εξερευνήσει,και να μελετήσει όχι μόνο τα υπάρχοντα είδη των πουλιών αλλά και τα διάφορα βιολογικά και οικολογικά τους θέματα, καθώς και τα θέματα συμπεριφοράς που αφορούν στη ζωή τους.
Η παρατήρηση και η έρευνα είναι δυνατή καθ’ όλη την διάρκεια του χρόνου, ιδιαιτέρως όμως την άνοιξη, που η επίσκεψη των πουλιών από άλλες χώρες είναι εντονότερη.
Οι λιμνάζουσες προσχωσιγενείς πεδιάδες της περιοχής και κυρίως τα ‘’τηγάνια’’ και οι ‘’θερμάστρες’’ των αλυκών όπου ‘’ψήνεται ‘’ το αλάτι αποτελούν ιδιαίτερους χώρους για την ανάπτυξη διαφόρων ζωικών και φυτικών οργανισμών οι οποίοι αποτελούν τροφή των πουλιών.

skalaalykes

Διάφορα είδη από αγριόχηνες, αγριόπαπιες αγριόκυκνους, ερωδιούς, αλκυόνες, χαλκόκοτες, αβοκέττες, πελεκάνους, γλάρους, γλαρόνια, βουτηχτάρες, νερόκοτες, φαλακροκόρακες κατακλύζουν κάθε χρόνο τον ιδανικό αυτό υγροβιότοπο. Ένα πουλί όμως που εξέχει και προβάλλεται με την ομορφιά του και τα χρώματά του είναι το ροζ φλαμίγκο, ο λεγόμενος Φοινικόπτερος (Phoenicopterus rubber, οικ. Phinicopteridae), ο οποίος έχει εξοικειωθεί και με την παρουσία του ανθρώπου. Τα μεγάλα του ροζ πόδια το ψηλό του ανάστημα τα ροζ φτερά στις φτερούγες του, ο μακρύς του λαιμός με το ιδιαίτερο σχήμα της κεφαλής του κάνουν το φλαμίγκο να ξεχωρίζει και να παρουσιάζεται ως το πλέον επιβλητικό πουλί του υγροβιότοπου.

_skala3

 

Σταυρός

Είναι το μικρότερο διαμέρισμα του νέου διευρυμένου δήμου Πολιχνίτου. Παλιά ονομαζόταν και Βούρκος γιατί έτσι λέγεται ο χείμαρρος που χωρίζει σε δύο οικισμούς τον Σταυρό, τον Άνω και τον Κάτω. Το χωριό είναι χτισμένο στο βάθος της καταπράσινης κοιλάδας του ποταμού Βούρκου. Στον Σταυρό υπάρχουν τρεις εκκλησιές που είναι ο Άγιος Βαρθολομαίος, η Αγία Παρασκευή και ο Άγιος Θεράποντας.
Το χωριό αυτό κάποτε αριθμούσε περί τους 800 κατοίκους. Σήμερα μετά την μεγάλη μετανάστευση στην Αυστραλία, αλλά και την μετεγκατάσταση στην Αθήνα και Μυτιλήνη αριθμεί περί τους 100 μόνιμους κατοίκου και στους δύο οικισμούς. Το καλοκαίρι ο πληθυσμός στον οικισμό πολλαπλασιάζεται μια και επιστρέφουν στην εστία τους όλοι οι ξενιτεμένοι της Αυστραλία, της Αθήνας και της Μυτιλήνης. Ίσως για τον φόβο των πειρατών το χωριό δεν είναι χτισμένο κοντά στην θάλασσα, αλλά στο βάθος της χαράδρας. Το όνομά του το πήρε από το όνομα του ποταμού λόγω των στάσιμων νερών που υπήρχαν τα παλαιότερα χρόνια αν και από μαρτυρίες που υπάρχουν το παλιό του όνομα ήταν ‘’ΣΥΚΙΕΣ’’.

_stavros1

Κοντά στο χωριό υπάρχει μια τοποθεσία που δένει με το όνομα και την ιστορία του χωριού . Είναι τα ‘’ΣΤΑΥΡΙΑ’’ όπου υπάρχουν σπασμένα τούβλα και κεραμίδια και αγγεία που μας φανερώνουν την ύπαρξη κάποιου Μεσαιωνικού οικισμού. Ένα άλλο στοιχείο που μαρτυρεί την ύπαρξη οικισμού στην περιοχή είναι η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, καινούργιος τώρα, αλλά υπάρχουν αρκετά δείγματα ότι στα θεμέλια του υπήρχε παλαιότερα χτισμένη εκκλησία που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του οικισμού. Σήμερα υπάρχει εκεί ένα κιονόκρανο, μια κολώνα και ένα βάθρο. Στη θέση Μακρός κατά την διάνοιξη αγροτικού δρόμου βρέθηκαν χοντρά πιθάρια με οστά που ήταν νεκροταφείο της πρώιμης χαλκοκρατίας – σπάνιο εύρημα για το ΒΑ Αιγαίο. 

Μια άλλη τοποθεσία που μαρτυρεί την ύπαρξη οικισμού και ότι η περιοχή κατοικείται από την αρχαιότητα είναι στο οροπέδιο ‘’ΡΟΓΚΑΔΑ’’ . Εκεί υπάρχει ένα πρόχειρο οχύρωμα το ‘’ΚΑΣΤΡΙ’’ στην άκρη ενός απόκρημνου βράχου, ένα ο οχυρό που χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι της Ρογκάδας και με φωτιές ειδοποιούσαν τους κάτοικους άλλων περιοχών για επερχόμενο κίνδυνο. Κοντά στο Καστρί υπάρχουν δύο εκκλησίες που είναι χτισμένες πάνω στα ερείπια παλαιότερου ναού, αλλά και ύπαρξη τάφων εκεί κοντά. 
Σήμερα στο Σταυρό των λίγων κατοίκων η ζωή κυλά ήσυχα με την ενασχόληση με την γεωργία και την κτηνοτροφία . Είναι ξακουστές οι ρουπάδες, οι μηζύθρες, τα λαδοτύρια, ο τραχανάς, τα κηπευτικά χωρίς λιπάσματα αλλά και τα μανιτάρια που μαζεύονται κάτω από τα πεύκα, οι πευκίτες. Είναι ένα χωριό που το κύριο χαρακτηριστικό των κατοίκων του είναι η φιλοξενία. Χωμένο μέσα στο πράσινο και στις γεμάτες με λουλούδια αυλές του περιμένουν τον επισκέπτη να ηρεμήσεις στα πέντε καφενεία του πίνοντας το καφεδάκι του ή ακόμα να απολαύσει το γεύμα του κάτω από την σκιά αιωνόβιων πλατανιών. 

_stavros2

Αξίζει να δει ο επισκέπτης την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής , που μετά την πυρκαγιά – εμπρησμό του 2003 αναστηλώθηκε και έχει γίνει το κόσμημα της περιοχής.
Στον Σταυρό υπάρχουν υπέροχες πεζοπορικές διαδρομές ή ακόμα με το αυτοκίνητο να επισκεφτεί τις χαράδρες της Αγίας Φανερωμένης της Αγίας Μαρίνας του Αγίου Γεωργίου ή το πανόραμα του Προφήτη Ηλία. Το καλοκαίρι στις 2 Ιουλίου υπάρχει το πανηγύρι του Αγίου Θεράποντα και κάθε χρόνο τον Αύγουστο γίνεται μεγάλο γλέντι, μοναδικό για τα ο κέφι του.
Αξίζει τον κόπο ο παραθεριστής των Βατερών είτε με το αυτοκίνητό του, είτε πεζοπορώντας το πρωί να επισκεφθεί το καταπράσινο αυτό χωριουδάκι με τους καλόκαρδους και φιλόξενους κατοίκους του.

ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ 
Στο Σταυρό σήμερα μένουν μόνιμα εξήντα κάτοικοι, κάποτε ήταν ένα χωριό με πεντακόσιους και άνω κατοίκους που έσφυζε από ζωή, και δεν είναι τυχαίο ότι διέθετε εννέα καφενεία.
Ήταν ξακουστά τα γλέντια που γίνονταν στο χωριό.
Μεγάλο γεγονός για το χωριό ήταν το πανηγύρι του Αγίου Θεράποντος στης 2 Ιουλίου, στο οποίο συγκεντρώνονταν πιστοί από τα γύρω χωριά και το οποίο άρχιζε την παραμονή και συνεχιζόταν για δυο μερόνυχτα.
Επίσης ξακουστά ήταν και τα γλέντια κατά την διάρκεια της αποκριάς όπου με έναν τενεκέ για μουσικό όργανο και πολύ τραγούδι, περνούσαν όλες αυτές τις μέρες.

Στο χωριό υπήρχε Θεατρική Ομάδα που έδινε παραστάσεις και στα γύρω χωριά. Υπήρξε εποχή που υπήρχαν και δυο ποδοσφαιρικές ομάδες κάτω από το βάρος αυτής της παράδοσης και επειδή το χωριό άρχισε να αργοσβήνει, δημιουργήθηκε Πολιτιστικός Σύλλογος Σταυρού με σκοπό να ξαναζωντανέψει όλη αυτή την παράδοση.
Σήμερα έχει καταφέρει να ξαναζωντανέψει το πανηγύρι του Αγίου Θεράποντος και να κάνει ένα μεγάλο γλέντι προς τιμή του απόδημου συγχωριανού, το οποίο συγκεντρώνει πλήθος κόσμου.
Επίσης και κάθε αρχή του χρόνου γίνεται ένα μικρό μάζεμα όλων των χωριανών από τον πιο ηλικιωμένο μέχρι τον πιο νέο καθώς και προσκεκλημένων των γύρω χωριών με στόχο την κοπή της Βασιλόπιτας.
Στο Σύλλογο η εργασία είναι εθελοντική και τα έσοδα από τις εκδηλώσεις διατίθενται για κοινωφελείς σκοπούς. Τώρα σε συνεργασία Συλλόγου και Δήμου, γίνεται προσπάθεια δημιουργίας αίθουσας πολλαπλών χρήσεων όπου θα μπορούν να συγκεντρώνονται οι εναπομείναντες συγχωριανοί.
Ο Σταυρός είναι ένα μικρό αλλά πολύ καθαρό και όμορφο χωριό που το επισκέπτονται πολύ παραθεριστές αλλά και κάτοικοι του νησιού μας για να απολαύσουν το καφεδάκι τους μέσα στην πρασινάδα και τα τρεχούμενα νερά, αλλά και να γευτούν έναν αλανιάρη κόκορα! 

Του Προέδρου του Πολιτιστικού Συλλόγου Σταυρού Παναγιώτη Παλαιολόγου